قرآن را از دام ترجمههای استعماری نجات دهیم/ خوشمنش: از قم تا قلب آفریقا ردّ پای واژگان وحی را دنبال کردم
مؤلف کتاب «ریشههای قرآنی و تبادلات بینزبانی فرهنگنامه اشتقاقی قرآن کریم» با بیان اینکه حاصل ۳۲ سال پژوهش مستمر خود را در این اثر گرد آورده است، تأکید کرد: بسیاری از مفاهیم دینی در جهان معاصر با ادبیات کتاب مقدس غربی بازتعریف شده و ما از گنجینه واژگانی قرآن کریم غافل ماندهایم.
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سلسله نشستهای معرفی و تحلیل انتقادی آثار برتر قرآنی ـ حدیثی جهان با محوریت بررسی کتاب «ریشههای قرآنی و تبادلات بینزبانی فرهنگنامه اشتقاقی قرآن کریم» نوشته دکتر ابوالفضل خوشمنش، دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران برگزار شد.
در این نشست که با نقد دکتر علی شریفی از دانشگاه علامه طباطبایی و دبیری دکتر زهره شوندی همراه بود، مؤلف اثر به تشریح انگیزهها و مراحل نگارش کتاب پرداخت.
خوشمنش با اشاره به شکلگیری دغدغههای زبانی خود از اوایل دهه ۶۰ در شهر قم گفت: ارتباط با مهاجران و طلاب عربزبان و حضور در محافل چندزبانه، ذهن مرا متوجه تفاوت لهجهها و ظرفیت تمدنی زبان عربی کرد؛ دغدغهای که بعدها در فضای علمی دانشگاه امام صادق به صورت جدیتری دنبال شد.
وی با یاد از مرحوم آیتالله مهدوی کنی و استادان زبان در آن دانشگاه افزود: فضای علمی دهه ۶۰ ما را به زبانآموزی گسترده از عربی و فرانسه تا انگلیسی، روسی، آلمانی و حتی لاتین و یونانی سوق داد و همین رویکرد بینالمللی، بذر شکلگیری این پژوهش را در ذهن من کاشت. ۳۲ سال جستوجو از یادداشت تا کتاب مؤلف کتاب با بیان اینکه یادداشتهای اولیه اثر از سال ۱۳۷۲ آغاز شده است، تصریح کرد: «این کتاب که در سال ۱۴۰۴ منتشر شد، حاصل بیش از سه دهه جهد مستمر است و البته تصریح میکنم چنین کاری اساساً کار یک فرد نیست، بلکه کار یک گروه و حتی یک مؤسسه علمی است.»
وی تجربه حضور در کشورهای آفریقایی را از نقاط عطف این پژوهش دانست و گفت: «در آفریقا از نزدیک دیدم که چگونه استعمار زبانی و فرهنگی، مفاهیم دینی را با ادبیات خاص خود بازتعریف کرده است. همانگونه که واژگان کتاب مقدس در زبانهای فرانسه، انگلیسی و اسپانیایی به مستعمرات راه یافت، در ترجمههای قرآن نیز همان معادلها تکرار شد.»
خوشمنش با طرح این پرسش که چرا برای مفاهیمی چون نماز، زکات یا غسل، از معادلهایی استفاده میشود که ریشه در سنت مسیحی دارند، تأکید کرد: «قرآن کریم خود دارای نظام مفهومی و واژگانی مستحکم است؛ اما ما در بسیاری موارد از این گنجینه غافل ماندهایم.»
از «آبریز» تا «زنگبار»؛ ردّ پای فارسی و عربی در آفریقا
وی در بخشی از سخنان خود با ذکر خاطرهای از آفریقای مرکزی گفت: «در جستوجوی یک قوری، واژهای محلی شنیدم که ریشه در «آبریز» فارسی داشت؛ واژهای که از مسیر تعاملات تاریخی ایران و شرق آفریقا وارد زبان سواحلی و سپس دیگر زبانهای منطقه شده است.»
به گفته خوشمنش، حتی نامهایی چون زنگبار نیز ریشه فارسی دارند و این نمونهها نشان میدهد تبادلات واژگانی قرآن و فرهنگ اسلامی، صرفاً محدود به جهان عرب نبوده بلکه در گسترهای وسیع از آفریقا تا شرق آسیا امتداد یافته است.
قلب و ابدال؛ نوآوری در بررسی درونقرآنی
مؤلف «ریشههای قرآنی» یکی از بخشهای مهم کتاب را بررسی «قلب و ابدال» درونقرآنی دانست و گفت: «در این پژوهش، با استناد به منابع لغوی پنج قرن نخست اسلامی، نشان دادهام که چگونه برخی ریشهها با تفاوتهای آوایی در سیاقهای گوناگون قرآن به کار رفتهاند و این تفاوتها حامل معناست.»
وی با اشاره به نمونههایی از کاربردهای متفاوت ریشههای مشترک در آیات قرآن افزود: «این ظرافتها نشان میدهد قرآن نهتنها در سطح واژه، بلکه در شبکه معنایی و اشتقاقی خود دارای هندسهای دقیق و هدفمند است.»
ضرورت تشکیل لجنههای تخصصی
خوشمنش در پایان با تأکید بر اینکه آنچه در این کتاب آمده تنها بخشی از ظرفیت عظیم تبادلات زبانی قرآن است، خاطرنشان کرد: «اگر بنا باشد همه ریشهها و خوشههای واژگانی قرآن که به زبانهای مختلف راه یافتهاند احصا شود، دستکم ده برابر این اثر کار لازم است؛ کاری که از عهده یک فرد خارج و نیازمند تشکیل لجنههای تخصصی است.»
این نشست در ادامه سلسله جلسات معرفی آثار برتر قرآنی ـ حدیثی برگزار شد و با پرسش و پاسخ حاضران درباره ابعاد زبانشناختی و تمدنی کتاب به کار خود پایان داد.
انتهای پیام/
