به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، یاسمین مبصری، کارشناس گروه خط مشی گذاری مرکز بررسی‌های راهبردی روابط فرهنگی بین المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در یادداشتی به مناسبت شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی حضرت سید علی خامنه‌ای، نوشت: در فاصله ۲۸ فوریه تا ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶ و همزمان با تشییع پیکر شهید آیت الله سید علی خامنه‌ای در پنج شهر ایران و عراق، تقریبا تمام رسانه‌های شاخص غربی به انتشار یادداشت‌های شهادت که خود اغلب با عنوان «درگذشت» یا obituary منتشر کردند، به بیان گزارش‌های مفصلی از مراسم تشییع پرداختند.

بررسی محتوایی این یادداشت‌ها نشان می‌دهد که رسانه‌های مذکور با پرونده‌های ویژه و نسبتاً مفصل به این رویداد پرداخته‌اند، نه به صورت گذرا و مختصر.

گاردین، سی ان ان، اکونومیست، وال استریت ژورنال، واشنگتن پست، بی بی سی، سی بی سی، نیویورک تایمز، فارن پالیسی و بسیاری دیگر. همگی در این بازه زمانی، روایت‌هایی نوشتند که علیرغم لحن خصمانه، در شش حوزه کلیدی ناچار به اعترافاتی شدند که با تصویری که پیش از این مطرح می کردند در تناقض آشکار قرار گرفت.

این یادداشت به بازخوانی آن شش اعتراف ناگزیر می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه واقعیت عینی یک شخصیت تاریخی اثرگذار، حتی خصمانه ترین روایت‌ها را وادار به تعظیم در برابر خود می‌کند.

در طول حدود چهار دهه‌ای که آیت الله سید علی خامنه‌ای رهبری ایران را بر عهده داشتند، تصویر غالب در رسانه‌های غربی جریان اصلی انگلیسی زبان از ایشان، تصویری خصمانه و هم راستا با سیاست‌های پروپاگاندای غربی در تخریب جمهوری اسلامی ایران بود. اما ترور و شهادت ایشان در حمله هوایی مشترک آمریکایی-صهیونی در اسفند ۱۴۰۴، مقاومت ملت ایران در این جنگ تحمیلی و به دنبال آن مراسم تشییع بی سابقه‌ای که طی شش روز در پنج شهر ایران و عراق با جمعیتی بالغ بر ده‌ها میلیون نفر برگزار شد، رسانه‌های غربی را با معمایی پیچیده مواجه کرد:

چگونه می‌توان رهبری را که سال‌ها با الفاظی خصمانه معرفی کرده‌اند در کنار میلیون‌ها عزادار صادق برای افکار عمومی غربی و بین‌المللی توجیه کنند؟

در پاسخ به این پرسش رسانه‌های غربی ناگزیر به نوعی «بازنگری ناخواسته» شدند. آنها در عین حفظ لحن انتقادی، به نکاتی اشاره کردند که روایت پیشین خودشان را به چالش می‌کشید.

این یادداشت به استخراج و تحلیل این تغییر پارادایم مشترک در خصوص توصیف رهبری شهید، در رسانه‌های شاخص غربی می‌پردازد.

«معمار قدرت منطقه‌ای»؛ بزرگترین اعتراف رسانه‌های غربی، اذعان به نقش رهبری شهید در تبدیل ایران به یک قدرت بزرگ منطقه‌ای است. بسیاری ایشان را رهبر محور مقاومت و ائتلاف ضد غربی و ضد اسرائیلی معرفی کرده‌اند. اما نکته قابل توجه اذعان به قدرت رهبری در دگرگونی موازنه قدرت در سراسر خاورمیانه از طریق رویارویی با غرب بوده است.

بسیاری از محققین حوزه سیاست خارجی و بین‌الملل نیز، ایشان را تثبیت کننده نظام ایدئولوژیک بعد از امام خمینی(ره) دانسته‌اند.

وال‌استریت ژورنال در یادداشت شهادت خود، با قلمِ سون انگل راسموسن، او را چنین توصیف کرد: «روحانیِ زاهدی که بیش از سه دهه بر ایران حکومت کرد و موازنه‌ی قدرت را در سراسر خاورمیانه از طریقِ رویارویی با غرب دگرگون ساخت.»

«پراگماتیستِ واقع‌گرا»؛ رسانه‌های غربی بر رویکردِ عمل‌گرایانه و محاسبه‌گرانه‌ی رهبر شهید نیز اذعان کردند.

وال‌استریت ژورنال او را «هم‌زمان یک پراگماتیست و یک ایدئولوگ» توصیف کرد که «در مواقع مقتضی از دیپلماسی حمایت می‌کرد».

نیویورک تایمز نیز به صراحت نوشت که او «اگرچه آمریکا را «شیطان بزرگ» و اسرائیل را «تومور سرطانی» می‌نامید، اما در بیشتر موارد از رویارویی نظامی مستقیم با آن‌ها اجتناب کرد» - اعترافی به اینکه سیاست خارجی او، فراتر از شعارها، مبتنی بر محاسباتِ عقلانی و پرهیز از ماجراجویی بود.

واشنگتن‌پست نیز با اشاره به اینکه او «هسته‌ای را به عنوان اهرمِ چانه‌زنی برای کسبِ برتری بر دشمنان استفاده کرد»، عملاً به ماهیت عقلانی و محاسبه‌گرانه‌ی سیاستِ خارجیِ او اعتراف کرده است.

«بقای سیاسی»؛ اعتراف دیگر رسانه‌های غربی، مقاومت ۳۷‌ساله‌ی رهبری شهید در برابر فشارهای بی‌پایانِ خارجی و داخلی بود.

رویترز گزارش داد که «حکمرانی ۳۷ ساله‌ی او» در دورانِ جنگ و تحریم، نقطه‌عطفی در تاریخِ ۴۷ ساله‌ی جمهوری اسلامی بود.

فارن‌پالیسی او را «طولانی‌ترین رهبرِ خاورمیانه » خواند که «از چالش‌های شخصی و سیاسیِ متعددی جان سالم به در برد» و اشاره کرد که «یک انفجارِ بمب در سال ۱۹۸۱ استفاده از دستِ راستش را برای همیشه از او گرفت، با این حال او از دیگر رهبرانِ ایرانی که فکر می‌شد ماهرتر هستند، پیشی گرفت».

سی‌ان‌ان نیز او را «از قدرتمندترین مردانِ خاورمیانه» توصیف کرد که «در برابر دهه‌ها فشارِ غرب و اسرائیل ایستادگی کرد».

همچنین، وال‌استریت ژورنال از منظر هویتی با اشاره به موقعیتِ «پاپ‌مانندِ او در جهان شیعه»، به ابعاد فراملی قدرت ایشان اذعان کرد.

«پایگاه اجتماعی انکارناپذیر»؛ با وجود تلاش برای القای دیدگاه‌های منفی نسبت به رهبری شهید، رسانه‌های غربی ناچار به اعتراف به حضورِ میلیونی و پایگاهِ اجتماعیِ واقعی ایشان، به ویژه در جنگ چهل‌روزه و مراسم تشییع شدند.

الجزیره گزارش داد که مراسم تشییع «جمعیت‌ عظیمی بالغ بر بیش از ۱۵ میلیون نفر، و احتمالاً بیش از دو برابر این رقم» را به خیابان‌ها کشاند.

پلتفرم‌مدیا نیز آمارِ ۴۱ تا ۴۳ میلیون نفر را برای مراسمِ هفت‌روزه گزارش کرد. بی‌بی‌سی به نقل از یک زنِ ایرانیِ ۳۵ ساله نوشت: «از دست دادنِ رهبر، سنگین‌تر از از دست دادنِ پدر و مادرم است».

گاردین در تحلیلِ عمیق‌تری از مراسم تشییع، به نقل از یک استادِ دانشگاه نوشت: «زیرساخت‌ها تنها بخشی از ماجرا هستند. جمهوری اسلامی یک پایگاه اجتماعی واقعی دارد.»

پایگاهی مردمی که گاردین آن را «بزرگ، سازمان‌یافته، از نظرِ ایدئولوژیک متعهد و بسیج » معرفی کرد.

«پدرِ ملت»؛ رسانه‌های غربی به پیوندِ عاطفیِ عمیقِ مردم با خامنه‌ای، فراتر از یک رهبرِ سیاسی، نیز اشاره کردند.

واشنگتن‌پست در یادداشت شهادت خود، به قلم ویلیام برانیگین، او را «فروتن» توصیف کرد و به نقل از ایشان نوشت: «خود را یک طلبه‌ی عادی بدون هیچ ویژگیِ برجسته یا مزیتِ خاص می‌دانم».

این روزنامه همچنین با توصیف «ریش‌سفید انبوه و لبخندی آسان»، او را در انظار عمومی «پدرگونه‌» معرفی کرد.

«ابعاد انسانی شگفت‌آور»؛ شاید عجیب‌ترین اعترافِ رسانه‌های غربی، اشاره به ابعادِ روشنفکرانه شخصیت رهبری شهید بود.

گاردین در یادداشت شهادت، به تفصیل از علاقه‌ی ایشان به ادبیات نوشت: او «خواننده‌ای مشتاقِ ادبیات غرب - از جمله کلبه‌ی عموتام، خوشه‌های خشم و حتی نوشته‌های لئو تولستوی - بود. اما داستانی که بیش از همه با او سخن گفت، بینوایان ویکتور هوگو بود که خامنه‌ای آن را «معجزه‌آسا» و «کتابی سرشار از حکمت» توصیف کرد».

واشنگتن‌پست نیز به عاداتِ مطالعه‌ی او اشاره کرد. اکونومیست با بررسی زندگی شخصی به ساده‌زیستی و دوران کودکی فقیرانه‌ی ایشان پرداخت که «خانواده گاهی چیزی برای خوردن نداشتند جز «نان با کشمش»» و به دوران زندان و شکنجه‌اش توسط ساواک اشاره کرد.

این موارد ابعادی از شخصیت رهبری شهید بود که تا پیش از این از پرداختن به آن در رسانه‌های غربی اجتناب می‌شد.

تحلیل راهبردی: چرا غرب نتوانست از این اعترافات بگریزد؟ بر اساس بررسی‌های انجام شده، رسانه‌های غربی جریان اصلی انگلیسی زبان، در پوشش شهادت آیت‌الله خامنه‌ای، ناگزیر به اذعان شش ویژگی کلیدی در خصوص ایشان شدند که با روایت رسمی پیشین آن‌ها در تناقض است: معمارِ قدرت منطقه‌ای، پراگماتیستِ واقع‌گرا، سیاستمداری با بقایِ شگفت‌انگیز، رهبری با پایگاهِ اجتماعیِ واقعی، پدرِ ملت و روشنفکری بزرگ. به نظر می رسد سه عامل کلیدی باعث این اعترافات ناخواسته شد.

اصالت سوژه‌ی خبر: حضورِ میلیونی مردم در تشییع و خاکسپاری در پنج شهر در ایران و عراق، واقعیتی عینی و انکارناپذیر بود. رویترز این مراسم را «نقطه‌عطفی بزرگ در تاریخ مدرن ایران» معرفی کرد.

الزامات ژانر مرثیه‌نگاری: نگارش «یادداشتِ شهادت» (یا همان obituary که رسانه‌ها با عنوان «درگذشت» منتشر کردند) به‌طور سنتی مستلزم بازنمایی ابعاد چندگانه‌ی شخصیت فرد است، حتی اگر سوژه دشمن باشد. وال‌استریت ژورنال، نیویورک تایمز و واشنگتن‌پست همگی ناچار بودند تصویری «کامل‌تر» از رهبری شهید ارائه دهند.

ناتوانی در توضیحِ «بقا و امتداد رهبری»: شخصیتی که از منظر آنان در طی دهه های اخیر عمدتا بدون محبوبیت معرفی می شد، توانست ۳۷ سال در برابر فشارهای خارجی و داخلی دوام آورد و حتی پس از شهادت ایشان نیز این مسیر ادامه پیدا کرد.

بقای طولانی، خود گواه وجود لایه‌هایی از مشروعیت، کارآمدی و پایگاهِ اجتماعیِ واقعی بود که تحلیلِ صرفاً مبتنی بر «سرکوب» از تبیین آن عاجز است.

پوشش خبری غرب از شهادت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، اعم از یادداشت‌های شهادت و گزارش‌های مراسم تشییع، اگرچه در ظاهر با لحنی خصمانه نوشته شده، اما در لایه‌هایِ زیرین خود، به مجموعه‌ای از اعترافات ناخواسته دست زده است.

از «معماریِ قدرتِ منطقه‌ای» و «پراگماتیسمِ راهبردی» گرفته تا «پایگاه اجتماعی واقعی» و «بقای سیاسی شگفت‌انگیز» - همگی حاکی از آن است که حتی خصمانه‌ترین روایت‌ها نیز در برابر عظمت یک شخصیت تاریخی تأثیرگذار، ناچار به اذعان واقعیت می‌شوند.

رهبری که «نقشِ تثبیت‌کننده‌ی نظامِ ایدئولوژیک» را پس از امام خمینی(ره) ایفا کرد. اعترافی که شاید بیش از هر توصیف دیگری، گویای جایگاه تاریخی ایشان در سیاست خاورمیانه است.

رسانه‌های جریان اصلی غربی در نهایت به نوعی به این حقیقت انکارناپذیر اعتراف کرده‌اند: آیت‌الله خامنه‌ای نه تنها یک رهبر ملی، که یک شخصیت تاریخیِ تأثیرگذار در مقیاسِ منطقه‌ای و حتی جهانی بوده است.

توصیه‌های راهبردی

با توجه به اعترافات ناخواسته رسانه‌های غربی و نیز ظرفیت‌های ایجادشده در جریان تشییع باشکوه شهید آیت‌الله خامنه‌ای، چند پیشنهاد راهبردی برای تداوم و بهره‌برداری از این فضا ارائه می‌شود:

بهره‌گیری از ظرفیت جریانات و افراد خارجی حاضر در ایران: در مراسم تشییع، شخصیت‌ها و جریاناتی از کشورهای مختلف (به ویژه از محور مقاومت و کشورهای همسو) در ایران حضور یافتند که دارای شبکه‌های ارتباطی و رسانه‌ای مؤثری در کشورهای خود هستند.

این افراد می‌توانند روایت‌های مستند و دست‌اول از ابعاد مردمی و عاطفی تشییع را به افکار عمومی بین‌المللی منتقل کنند. توصیه می‌شود با فعال‌سازی این ظرفیت‌ها و تولید محتوای چندزبانه، روایت‌های بعدی از شخصیت رهبری شهید و جایگاه ایشان از زبان این افراد بازتاب یابد.

استمرار بازتاب میلیونی تشییع با استفاده از ابزارهای تصویری: فیلم‌ها و عکس‌های باکیفیت از حضور ده‌ها میلیونی مردم در پنج شهر، یکی از مؤثرترین اسناد برای مقابله با روایت‌های تحریف‌آمیز غرب است.

پیشنهاد می‌شود با تولید مستندهای کوتاه، نماهنگ‌ها و گزارش‌های تصویری از زوایای مختلف این حضور (از جمله مصاحبه با اقشار مختلف مردم و خانواده‌های شهدا)، این تصویر عظیم در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های بین‌المللی بازنشر و تداوم یابد.

تثبیت تصویر میلیونی تشییع در برنامه یکساله رایزنی‌های رسانه‌ای: حضور میلیونی مردم، نه صرفاً یک رویداد لحظه‌ای، بلکه نشان‌دهنده عقبه جدی اجتماعی و محبوبیت رهبری و گفتمان انقلاب اسلامی است.

این تصویر می‌تواند در برنامه یکسالۀ رایزنی‌های فرهنگی و رسانه‌ای با کشورهای همسو و حتی مخاطبان غربی، به عنوان مستندی زنده از پایگاه اجتماعی نظام جمهوری اسلامی به کار گرفته شود.

هدف، تثبیت این واقعیت در اذهان بین‌المللی است که جریان رهبری فعلی نیز بر چنین پشتوانه مردمی استوار است و این امر می‌تواند به بازدارندگی در برابر فشارهای رسانه‌ای آینده کمک کند.

فهرست منابع: 

1. The Guardian [(۱ مارس ۲۰۲۶( ."Ayatollah Ali Khamenei obituary"
2. CNN [(۲۸ فوریه ۲۰۲۶)]- "Ayatollah Khamenei, who battled the US and Israel for decades as Iran's supreme leader, has been killed"
3. The Economist [(۳ مارس ۲۰۲۶)]- "Ali Khamenei hoped his legacy might last for ever".
4. CBC News[(۲۸ فوریه ۲۰۲۶)] - "Ayatollah Ali Khamenei dead at 86, ending his iron grip on Iran"
5. Foreign Policy [(۲۸ فوریه ۲۰۲۶)]- "Death Comes to the Dictator"
6. The Washington Post[(۲۸ فوریه ۲۰۲۶)] - "Ayatollah Ali Khamenei, Iran's supreme leader, is dead at 86"
7. Al Jazeera[(۹ ژوئیه ۲۰۲۶)] - "Slain Supreme Leader Ali Khamenei buried at Iran's holiest shrine"
8. BBC News [(۹ ژوئیه ۲۰۲۶)]- "Huge crowds in Mashhad as Iran's late supreme leader is buried"
9. The Guardian [(۶ ژوئیه ۲۰۲۶)] - "Middle East crisis: Funeral procession for supreme leader Ali Khamenei begins in Iran"
10. Plataforma Media [(۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶)]- "Iran: Over 41 million people attended Ali Khamenei's funeral ceremonies"
11. CNN [(۹ ژوئیه ۲۰۲۶)]- "Iran says millions are mourning Khamenei. That's not the full picture"
12. The Wall Street Journal[(۲ مارس ۲۰۲۶)] - "Supreme Leader Built Power, but Faced Trouble at Home"
13. The Wall Street Journal"-(۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶) Iran uses Khamenei's funeral to seek overseas support"
14. Reuters[(۲ ژوئیه ۲۰۲۶)] - "Iran prepares to bury slain supreme leader with week of mass mourning"
15. The New York Times[(۲۸ فوریه ۲۰۲۶)] - "Ayatollah Ali Khamenei, Hard-Line Cleric Who Made Iran a Regional Power, Is Dead at 86".