به گزارش روابط عموم سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رسول اسماعیل زاده دوزال، رایزن فرهنگی در آستانه قزاقستان در متنی که آن را در اختیار اصحاب رسانه قرار داده ضمن تاکید بر نگاه نو به میراث علمی فارابی از دیدگاه پژوهشگران قزاقستان آورده است: ابو نصر فارابی فیلسوف و عالم بزرگ فرهنگ و تمدن اسلامی از مفاخر کشور قزاقستان است که امروزه مورد توجه دولت و ملت قزاقستان قرار گرفته است.

احیای آثار و بررسی افکار و اندیشه های این شخصیت بزرگ شرق اسلامی در سال های اخیر بیشتر مورد توجه پژوهشگران و مراکز دانشگاهی قزاقستان قرار گرفته است. مطالعات گسترده و منسجم و مستمر در این کشور موجد پیدایش جریان علمی فارابی شناسی نیز شده است.

دولت قزاقستان به این شخصیت بزرگ از دو جنبه بیشتر اهمیت می دهد. قزاقستان در جریان احیای هویت نیازمند بازشناسی چنین شخصیت های علمی است و از سویی دیگر به منظور به رخ کشیدن مفاخر و نمایاندن هویت خود در جهان به عنوان یک دولت و کشور و تحکیم پایه های دولتمداری با سابقه مجبور به معرفی بزرگان علمی خود از جمله فارابی در سطح بین المللی است. به ویژه در مواجهه با غرب صاحب تکنولوژی تاکید و پرداخت به معرفی عالمان این حوزه بسیار ند نظر می باشد.

در همین راستا اخیرا پژوهشگران قزاق بیشتر به معرفی و مطالعه نظریات فارابی در علوم پایه – ریاضی، و هندسه و معماری می پردازند تا در مقابل پیشرفتهای غرب در این حوزه خودی نشان دهند. لذا به موازات مطالعات افکار فلسفی و حکمی فارابی نظریات علمی و هندسی وی را نیز مورد توجه قرار می دهند. نظریات هندسی فارابی در تداوم نظریات فلسفی و منطقی و حکمی وی در باب معرفت شناسی و گستره جهان بینی توحیدی ارایه شده است.

فارابی در کتاب احصاء العلوم (Enumeration of the Sciences) در پی معرفی علوم زمان خود بوده و می خواهد علوم را تعریف، دسته‌بندی و حدود و موضوع هر یک را مشخص کند. این اثر اساساً رساله‌ای درباره طبقه‌بندی علوم است و از مهم‌ترین آثار فارابی در فلسفه علم محسوب می‌شود.

فارابی علوم را در پنج حوزه علم زبان، منطق، تعالیم (ریاضی)، طبیعی و الهی احصا کرده و در بخش «علم تعالیم»، معتقد است هفت علم حساب، هندسه، علم مناظر، نجوم، موسیقی، علم اوزان و علم حیل مطرح می‌شود.

بنابراین هندسه نزد فارابی بخشی از علوم ریاضی است و جایگاه آن بعد از منطق قرار می‌گیرد. در متن احصاء العلوم، فارابی موضوع هندسه را شامل بررسی شکل‌ها، اندازه‌ها، برابری و نابرابری، وضعیت و ترتیب اشکال، نقطه، زاویه، نسبت‌ها و مانند اینها می‌داند. همچنین بر برهان تأکید می‌کند؛ یعنی هندسه باید علل و چرایی احکام هندسی را به‌گونه‌ای اثبات کند که معرفت یقینی حاصل شود.

احصاء العلوم کتابی در آموزش هندسه یا ارائه یک نظریه هندسی مستقل نیست؛ هدف اصلی آن طبقه‌بندی علوم است. پژوهش‌های جدید درباره فارابی نیز تأکید می‌کنند که او در ریاضیات، از جمله هندسه، دیدگاه‌های مهمی داشته، ولی این بخش از میراث او نسبت به منطق و فلسفه‌اش کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است.

فارابی بیشتر در تعریف و مبانی معرفت‌شناختی هندسه، تقسیم هندسه نظری و عملی، موضوع هندسه و روش برهانی آن سخن می‌گوید، نه اینکه مثلاً یک «نظریه هندسی فارابی» به معنای یک قضیه مشهور مستقل از هندسه اقلیدسی داشته باشد.

در نسخه‌های موجود، فارابی هندسه را به «عملی» و «نظری» تقسیم می‌کند. بخش مربوط به هندسه چنین آغاز می‌شود: «و اما علم هندسه، این علم به دو صورت با این نام شناخته می‌شود: هندسه عملی و هندسه نظری. هندسه نظری با خطوط، سطوح و اجسام به صورت کلی و جهانی سروکار دارد».

سپس درباره هندسه نظری می‌گوید: «او خطوط را به طور کلی، صرف نظر از شیئی که در آن هستند، تصور می‌کند؛ سطوح، تربیع، گرد کردن و مثلث‌بندی را به طور کلی، صرف نظر از شیئی که در آن هستند، تصور می‌کند؛ و جامدات را به طور کلی، صرف نظر از شیئی، ماده یا جوهر محسوسی که در آن هستند، در واقع به طور مطلق، تصور می‌کند» .

و بعد، موضوعات هندسه را دقیق‌تر بیان می‌کند: «این علم زیر چتر علوم قرار می‌گیرد و به بررسی خطوط، سطوح و اجسام به طور کلی می‌پردازد: شکل‌ها، اندازه‌ها، برابری‌ها و تفاوت‌های آنها، انواع موقعیت‌ها و ترتیبات آنها و هر آنچه که به آنها مربوط می‌شود مانند نقاط، زاویه‌ها و غیره».

« او دلایل همه اینها و دلیل وجود آنها را می‌داند، با اثبات‌هایی که دانشی قطعی و فراتر از هرگونه شک و تردید به ما می‌دهند. این مجموع چیزی است که هندسه بررسی می‌کند».

یعنی هندسه نظری، خطوط، سطوح و اجسام را به‌طور مطلق و کلی بررسی می‌کند؛ نه اینکه مثلاً خطِ یک چوب یا سطحِ یک دیوار خاص را موضوع قرار دهد. هندسه به شکل، اندازه، برابری و نابرابری، وضع و ترتیب آنها و نیز نقطه و زاویه می‌پردازد و برای احکام خود برهان‌هایی ارائه می‌کند که یقین‌آور باشند.بنابراین اگر بخواهیم «نظریه هندسی فارابی» را از متن خودش استخراج کنیم، سه اصل بسیار مهم به دست می‌آید:

موضوع هندسه: خطوط، سطوح و مجسمات از حیث کلی و مجرد.تمایز هندسه نظری و عملی: نظری درباره اشکال هندسی به‌طور مطلق است؛ عملی آنها را در مواد و اجسام مشخص، مانند چوب، آهن، دیوار و زمین، به کار می‌گیرد. روش هندسه: روش برهانی و یقینی؛ یعنی صرفاً توصیف شکل‌ها نیست، بلکه باید «علت اینکه چرا چنین‌اند» را با برهان نشان دهد.

و سرانجام مهم‌ترین جمله فارابی درباره برهان هندسی: این است« او دلایل همه اینها و دلیل وجود آنها را می‌داند، با اثبات‌هایی که دانشی قطعی و فراتر از هرگونه شک و تردید به ما می‌دهند. این مجموع چیزی است که هندسه بررسی می‌کند».

و علت همه این امور را می‌شناسد و می‌داند چرا چنین هستند، به وسیله برهان‌هایی که به ما علم یقینی می‌دهند؛ علمی که امکان شک در آن وجود ندارد. این است مجموعه مطالبی که هندسه در آنها نظر می‌کند.

نتیجه

پس اگر بخواهیم نظریه هندسی فارابی را مستقیماً از متن خودش استخراج کنیم، هسته نظریه او این است: هندسه نظری، اشکال هندسی را از ماده و جسم خاص جدا کرده و آنها را به نحو کلی و مطلق بررسی می‌کند؛ سپس خواص، اندازه‌ها، نسبت‌ها، شکل‌ها، نقاط و زوایا را با برهان بررسی می‌کند تا به علم یقینی برسد. این تمایز میان هندسه نظری (هندسه محض) و هندسه عملی (کاربردی) از نکات مهم در تاریخ فلسفه ریاضیات است و پژوهش‌های تاریخی نیز فارابی را از نخستین کسانی می‌دانند که این تفکیک را به‌صراحت مطرح کرده است.

نگاهی نو

با در نظرداشت این موضوع پژوهشگران قزاقستان پیشنهاد کرده‌اند که میراث علمی ابونصر فارابی، اندیشمند بزرگ جهان اسلام، از زاویه‌ای تازه مورد بررسی قرار گیرد. پژوهش‌های انجام‌شده از سوی آنان نشان می‌دهد که فارابی هندسه را صرفاً یکی از شاخه‌های علوم ریاضی نمی‌دانست، بلکه برای آن نقشی اساسی در فعالیت‌های عملی انسان، از جمله خلاقیت مهندسی، معماری، ساخت‌وساز، تولید ابزار و توسعه صنایع و حرفه‌های دستی قائل بود.

از دیدگاه پژوهشگران قزاقستان، همین رویکرد به هندسه امکان می‌دهد که ابونصر فارابی را یکی از نخستین نظریه‌پردازان اندیشه مهندسی در دوره رنسانس شرقی به شمار آوریم. در این برداشت، هندسه تنها دانشی نظری برای شناخت اشکال و اندازه‌ها نیست، بلکه دانشی است که می‌تواند در فعالیت‌های عملی انسان مورد استفاده قرار گیرد و از طریق آن، اندیشه و طرح ذهنی به شکل عینی و قابل اجرا تبدیل شود.

به این نتیجه، گروهی از دانشمندان قزاقستان دست یافته‌اند که در میان آنان ژاقسیلیق ژانابایئو، دکترای علوم تربیتی، استاد دانشگاه پژوهشی جنوب قزاقستان و عضو آکادمی بین‌المللی اطلاع‌رسانی، نورلان اومبتوف، داکترا، عادل‌بی ژاکاش، دکترای علوم فنی و دانشیار، و سریک دوسیبکوف، دکترای علوم فیزیک و ریاضی و استاد، حضور دارند.

مبنای اصلی این پژوهش، رساله ابونصر فارابی با عنوان «درباره طبقه‌بندی علوم» است که در منابع با عنوان «مقاله فی إحصاء العلوم» نیز شناخته می‌شود. پژوهشگران با بررسی این اثر، به ویژه بخش مربوط به هندسه، تلاش کرده‌اند جنبه‌ای از میراث علمی فارابی را مورد توجه قرار دهند که در ارزیابی‌های معمول از آثار این اندیشمند کمتر مورد تأکید قرار گرفته است.

جایگاه هندسه در رساله «درباره طبقه‌بندی علوم»

به گفته پژوهشگران، بخش مربوط به هندسه در رساله «درباره طبقه‌بندی علوم» از نظر حجم، یکی از گسترده‌ترین بخش‌های این اثر است. نکته مهم آن است که محتوای این بخش تنها به مباحث مربوط به ریاضیات و هندسه نظری محدود نمی‌شود.

در کنار مباحث هندسی و ریاضی، موضوعاتی مرتبط با ساخت‌وساز، معماری، ساخت انواع ابزارها و وسایل و همچنین دیگر حوزه‌های عملی فعالیت انسان نیز مطرح شده است. از نظر پژوهشگران، همین گستردگی موضوعات نشان می‌دهد که در نگاه فارابی، هندسه می‌توانست در حوزه‌های مختلف فعالیت عملی انسان کاربرد داشته باشد.

بر این اساس، هندسه در اندیشه فارابی تنها مجموعه‌ای از مفاهیم انتزاعی و قواعد نظری نیست. این دانش می‌تواند در حل مسائل واقعی مورد استفاده قرار گیرد و به انسان امکان دهد تا برای ساخت یک بنا، یک سازه، یک ابزار یا یک وسیله، روابط فضایی، اندازه‌ها و تناسبات را در نظر بگیرد.

پژوهشگران قزاقستان بر همین جنبه کاربردی تأکید دارند. از دیدگاه آنان، توجه فارابی به کاربرد هندسه در فعالیت‌های عملی نشان‌دهنده آن است که او میان دانش هندسی و نیازهای عملی جامعه ارتباط برقرار می‌کرد.

در چنین برداشتی، اهمیت هندسه تنها در شناخت علمی اشکال و روابط میان آنها خلاصه نمی‌شود، بلکه توانایی استفاده از این دانش برای ایجاد و ساخت نیز اهمیت پیدا می‌کند.

هندسه نظری و هندسه عملی

یکی از نکات اصلی مورد توجه پژوهشگران، تقسیم هندسه به دو بخش نظری و عملی در اندیشه فارابی است. بر اساس تحلیل آنان، هندسه نظری از نظر فارابی بنیادی برای دانش علمی به شمار می‌رود. این بخش به اصول و مبانی علمی هندسه مربوط است و زمینه لازم را برای شناخت و بررسی روابط هندسی فراهم می‌کند.

در مقابل، هندسه عملی برای حل مسائل کاربردی و پاسخ‌گویی به نیازهای فعالیت‌های روزمره و حرفه‌ای انسان مورد استفاده قرار می‌گیرد. در اینجا دانش هندسی از حوزه نظری خارج شده و در فعالیت‌هایی که نیازمند اندازه‌گیری، طراحی، ترسیم و ساخت هستند، به کار گرفته می‌شود.

ژاقسیلیک ژانابایئو در توضیح این دیدگاه تأکید می‌کند که فارابی هندسه عملی را یکی از پایه‌های ضروری فعالیت صنعتگران، سازندگان، نقشه‌برداران و معماران می‌دانست.

از این منظر، استفاده از ساختارها و ترسیم‌های هندسی در ایجاد ساختمان‌ها، سازه‌ها، مکانیزم‌های مختلف و ابزارهای مورد استفاده در کار، بخش مهمی از کاربرد هندسه محسوب می‌شود.

بنابراین، می‌توان گفت که در نگاه مورد بررسی پژوهشگران، هندسه عملی نقشی واسطه‌ای میان دانش و عمل دارد. اصولی که در سطح نظری شناخته می‌شوند، از طریق هندسه عملی می‌توانند در فعالیت‌های واقعی مورد استفاده قرار گیرند.

همین ارتباط میان دانش نظری و کاربرد عملی، یکی از محورهای اصلی استدلال پژوهشگران قزاقستان درباره جایگاه فارابی در تاریخ اندیشه مهندسی است.

هندسه به عنوان ابزار فعالیت عملی

از دیدگاه پژوهشگران، توجه فارابی به کاربرد هندسه در فعالیت‌های مختلف انسانی اهمیت ویژه‌ای دارد. هنگامی که هندسه در معماری، ساخت‌وساز، تولید ابزار و فعالیت‌های حرفه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد، دیگر صرفاً یک دانش انتزاعی باقی نمی‌ماند.

در فعالیت ساختمانی، برای مثال، لازم است شکل، اندازه، تناسب و موقعیت اجزای مختلف یک بنا مشخص باشد. در ساخت ابزار و وسایل نیز باید ابعاد و شکل اجزای مختلف مورد توجه قرار گیرد. در فعالیت نقشه‌برداری نیز اندازه‌گیری و تعیین روابط فضایی اهمیت دارد.

از نظر پژوهشگران، همین کاربردهای عملی را می‌توان در چارچوب مفهوم گسترده‌تری مورد بررسی قرار داد که آنان در جریان تحقیق خود از آن با عنوان «دانش‌های هندسه ـ گرافیک» یاد کرده‌اند.

این مفهوم، به ارتباط میان دانش هندسی، ترسیم و بیان گرافیکی ایده‌های انسان مربوط می‌شود. به بیان دیگر، زمانی که انسان یک طرح یا ایده را در ذهن خود شکل می‌دهد و برای اجرای آن به ترسیم و بیان تصویری نیاز پیدا می‌کند، دانش هندسی و ترسیمی وارد فرآیند عملی می‌شود.

مفهوم «دانش‌های هندسه ـ گرافیک»

یکی از نتایج مهم پژوهش انجام‌شده از سوی دانشمندان قزاقستان، معرفی اصطلاح «دانش‌های هندسه ـ گرافیک» است. بر اساس تعریف پژوهشگران، این مفهوم به نظامی از بیان گرافیکی و ترسیمی اندیشه‌ها و طرح‌های خلاقانه انسان اشاره دارد که در زمینه‌هایی همچون ساخت‌وساز، طراحی معماری، تولید ابزارهای کار و توسعه صنایع و حرفه‌های دستی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این تعریف بر یک موضوع اساسی تأکید دارد: ایده انسان برای آنکه بتواند به یک محصول یا سازه واقعی تبدیل شود، نیازمند بیان و انتقال به شکل قابل مشاهده و قابل اجرا است. در این فرآیند، ترسیم و نمایش گرافیکی نقش مهمی ایفا می‌کند. طرح گرافیکی امکان می‌دهد که شکل، ابعاد، نسبت‌ها و دیگر ویژگی‌های یک شیء یا سازه پیش از مرحله ساخت مشخص شوند.

از دیدگاه پژوهشگران، مفهوم «دانش‌های هندسه ـ گرافیک» از این جهت اهمیت دارد که میان هندسه و فعالیت‌های طراحی و ساخت ارتباط برقرار می‌کند. این مفهوم همچنین با تعدادی از رشته‌ها و حوزه‌های علمی و آموزشی معاصر شباهت و همخوانی دارد. ژاقسیلیق ژانابایئو در این زمینه به هندسه، رسم فنی، هندسه ترسیمی، گرافیک مهندسی و مدل‌سازی رایانه‌ای اشاره می‌کند. این رشته‌ها، هر یک به شیوه‌ای متفاوت، با درک و بیان روابط فضایی سروکار دارند. از نظر پژوهشگران، همه این حوزه‌ها در شکل‌گیری تفکر فضایی و فرهنگ گرافیکی نقش دارند؛ عناصری که در آموزش مهندسی جایگاهی جدایی‌ناپذیر دارند.

تفکر فضایی و فرهنگ گرافیکی

در چارچوب دیدگاه پژوهشگران، یکی از نکات مهم در ارتباط میان هندسه و مهندسی، مسئله تفکر فضایی است. برای طراحی و ساخت یک شیء یا سازه، تنها دانستن یک فرمول یا یک قاعده کافی نیست. فرد باید بتواند شکل و ساختار مورد نظر را در فضا تصور کند و سپس آن را به صورت گرافیکی و ترسیمی بیان نماید.

از همین رو، توانایی درک روابط فضایی و بیان آنها از طریق نقشه و ترسیم، بخش مهمی از آموزش و فعالیت مهندسی محسوب می‌شود. پژوهشگران معتقدند که مفهوم «دانش‌های هندسه ـ گرافیک» به همین ارتباط توجه دارد. این دانش‌ها امکان می‌دهند که اندیشه و طرح خلاقانه انسان از مرحله تصور ذهنی به مرحله بیان گرافیکی منتقل شود. در نتیجه، میان یک ایده ذهنی و محصول یا سازه نهایی، مرحله‌ای قرار دارد که در آن طرح باید به صورت قابل مشاهده، قابل اندازه‌گیری و قابل اجرا ارائه شود. از این منظر، هندسه و ترسیم نه تنها ابزارهای شناخت، بلکه ابزارهای بیان و اجرای اندیشه نیز هستند.

ابزارهای ترسیمی و سطح فرهنگ مهندسی در دوران فارابی

مطالعه دانش‌های هندسه ـ گرافیک در دوره قرون وسطی، پژوهشگران را به نتیجه مهم دیگری نیز رسانده است. به نظر آنان، صنعتگران، سازندگان و نقشه‌برداران در دوره فارابی برای انجام فعالیت‌های گرافیکی و ترسیمی خود از ابزارها و وسایل ویژه استفاده می‌کردند. این نکته از دیدگاه پژوهشگران اهمیت دارد، زیرا وجود ابزارها و روش‌های خاص برای انجام فعالیت‌های ترسیمی نشان‌دهنده آن است که این فعالیت‌ها بر اساس یک نظم و مجموعه‌ای از قواعد انجام می‌شده‌اند.

در تنظیم و ارائه نقشه‌ها نیز قواعد مشخصی رعایت می‌شد. مقیاس مورد توجه قرار می‌گرفت، اندازه‌ها مشخص می‌شد و توضیحات لازم در کنار طرح‌ها ارائه می‌گردید. به عبارت دیگر، در فعالیت‌های ترسیمی تنها ایجاد یک تصویر کلی از یک بنا یا ابزار مطرح نبود، بلکه عناصر مختلفی مانند مقیاس، اندازه و توضیحات لازم نیز مورد توجه قرار می‌گرفت.

پژوهشگران قزاقستان این شواهد را نشانه‌ای از سطح بالای فرهنگ مهندسی آن دوره می‌دانند. از دیدگاه آنان، وجود چنین شیوه‌هایی بیانگر آن است که سنتی نسبتاً توسعه‌یافته در زمینه طراحی و ترسیم فنی وجود داشته است.

این نتیجه یکی از بخش‌های مهم پژوهش است، زیرا نشان می‌دهد که بررسی میراث هندسی و گرافیکی دوران فارابی تنها به مطالعه مفاهیم نظری محدود نمی‌شود، بلکه فعالیت‌های عملی و شیوه‌های طراحی نیز در این بررسی جایگاه دارند.

طراحی گرافیکی و تبدیل ایده به ساخت

بر اساس نتایج پژوهش، یکی از اصولی که در اندیشه فارابی مورد توجه قرار گرفته، ارتباط میان ایده هندسی و شکل گرافیکی آن است. هرگاه انسان بخواهد یک ساختمان، سازه، ابزار یا وسیله‌ای را ایجاد کند، ابتدا باید تصور و طرحی از آن داشته باشد. برای اجرای این طرح، لازم است ویژگی‌های مختلف آن به صورت مشخص بیان شود. در اینجا ترسیم هندسی نقش مهمی پیدا می‌کند. ترسیم می‌تواند شکل و ابعاد مورد نظر را مشخص کند و امکان انتقال ایده از مرحله تصور به مرحله طراحی و سپس ساخت را فراهم سازد.

پژوهشگران معتقدند که دیدگاه فارابی درباره هندسه عملی را می‌توان در همین چارچوب مورد توجه قرار داد. از این نظر، هندسه تنها علمی برای شناخت اشکال نیست، بلکه می‌تواند وسیله‌ای برای ایجاد اشیاء، بناها و سازه‌های جدید باشد. به همین دلیل، نویسندگان پژوهش بر این باورند که ایده‌های فارابی در این زمینه از زمان خود جلوتر بوده است. در رساله «درباره طبقه‌بندی علوم»، هندسه به عنوان یک رشته ریاضی صرفاً انتزاعی معرفی نمی‌شود، بلکه به عنوان ابزاری عمومی برای فعالیت عملی انسان مورد توجه قرار می‌گیرد.

دیدگاه پژوهشگران درباره اندیشه مهندسی فارابی

بر اساس ارزیابی نویسندگان پژوهش، این رویکرد فارابی را می‌توان یکی از زمینه‌های مهم برای بررسی شکل‌گیری اندیشه مهندسی دانست. از دیدگاه آنان، هر سازه یا محصول فنی با یک ایده هندسی و بیان گرافیکی آن آغاز می‌شود. بنابراین، میان هندسه، ترسیم و طراحی مهندسی رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. این دیدگاه برای بررسی میراث علمی فارابی اهمیت خاصی دارد؛ زیرا معمولاً هنگامی که از آثار او سخن گفته می‌شود، بیشتر به فلسفه، منطق و موسیقی توجه می‌شود. پژوهشگران قزاقستان پیشنهاد می‌کنند که میراث فارابی از منظر کاربرد هندسه و نقش آن در فعالیت‌های عملی نیز مورد بررسی قرار گیرد. در چنین چارچوبی، هندسه کاربردی و تفکر گرافیکی بخشی از میراث علمی فارابی به شمار می‌آیند و می‌توانند در شناخت گسترده‌تر سهم او در تاریخ علم مورد توجه قرار گیرند.

ارتباط با علوم و رشته‌های مهندسی امروز

پژوهشگران همچنین بر ارتباط موضوع مورد بررسی با شرایط علمی و آموزشی امروز تأکید دارند. امروزه آموزش مهندسی بدون استفاده از مدل‌سازی دیجیتال، گرافیک سه‌بعدی و فناوری‌های طراحی به کمک رایانه قابل تصور نیست. در بسیاری از حوزه‌های مهندسی، پیش از آنکه یک سازه یا محصول به مرحله ساخت برسد، باید طرح آن به صورت گرافیکی و در بسیاری موارد به شکل سه‌بعدی ارائه شود. از دیدگاه پژوهشگران، این حوزه‌های مدرن با همان اصول بنیادی تفکر فضایی و بیان گرافیکی ارتباط دارند که در بررسی دانش‌های هندسه ـ گرافیک مورد توجه قرار گرفته است.

البته ابزارهای مورد استفاده در دوران معاصر با ابزارهای دوره فارابی تفاوت اساسی دارند. امروزه رایانه‌ها و نرم‌افزارهای تخصصی امکان ایجاد مدل‌های سه‌بعدی و انجام عملیات طراحی را فراهم می‌کنند. با این حال، از نظر پژوهشگران، اصل بنیادی یعنی استفاده از دانش فضایی و هندسی برای تبدیل یک ایده به یک طرح همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است. به همین دلیل، آنان معتقدند بسیاری از ایده‌های فارابی همچنان ارزش علمی خود را از دست نداده‌اند، زیرا با اصول بنیادی تفکر فضایی و خلاقیت مهندسی ارتباط دارند.

اهمیت این دیدگاه برای ارزیابی میراث فارابی

نتایج پژوهش دانشمندان قزاقستان می‌تواند در ارزیابی گسترده‌تر میراث فارابی نیز اهمیت داشته باشد. اگر آثار این اندیشمند تنها از منظر فلسفه، منطق و موسیقی مورد بررسی قرار گیرند، بخشی از گستره فکری و علمی او کمتر دیده خواهد شد. بر اساس این پژوهش، توجه به هندسه کاربردی و بیان گرافیکی نشان می‌دهد که فارابی به ارتباط میان دانش نظری و فعالیت‌های عملی نیز توجه داشته است. از این رو، پژوهشگران بر این باورند که سهم فارابی در توسعه علم جهانی بسیار گسترده‌تر از آن چیزی است که معمولاً تصور می‌شود.در این دیدگاه، هندسه کاربردی و تفکر گرافیکی بخش مهمی از میراث علمی او را تشکیل می‌دهند و می‌توانند در بررسی تاریخ شکل‌گیری فرهنگ مهندسی مورد توجه قرار گیرند.

رنسانس شرقی و تاریخ علم جهانی

پژوهشگران همچنین معتقدند که نتایج این مطالعه امکان ارزیابی دوباره نقش رنسانس شرقی در تاریخ علم جهانی را فراهم می‌کند. از دیدگاه آنان، توسعه معماری، ساخت‌وساز و ریاضیات کاربردی در شهرهای واقع در مسیر جاده ابریشم، از جمله فاراب، اسپیجاب، طراز، ساوران و سیغناق، محیط فکری و علمی‌ای را ایجاد کرد که در آن دیدگاه‌های علمی فارابی شکل گرفتند.

در این چارچوب، شهرهای منطقه تنها به عنوان مراکز جغرافیایی مطرح نیستند، بلکه بخشی از زمینه‌ای محسوب می‌شوند که در آن دانش و فعالیت‌های عملی در کنار یکدیگر توسعه پیدا کردند. پژوهشگران بر اساس همین زمینه تاریخی، بر اهمیت بررسی میراث هندسی و گرافیکی فارابی تأکید می‌کنند. از نظر آنان، مطالعه بیشتر این میراث می‌تواند برداشت‌های معاصر درباره شکل‌گیری اندیشه مهندسی و تاریخ علم در آسیای مرکزی را گسترش دهد.

اهمیت ادامه مطالعات درباره میراث هندسی و گرافیکی فارابی

به باور نویسندگان این پژوهش، بررسی میراث هندسی و گرافیکی فارابی نباید به یک مطالعه محدود شود، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای تحقیقات بیشتر باشد. بررسی دقیق‌تر آثار فارابی از منظر کاربرد هندسه، طراحی و بیان گرافیکی می‌تواند ابعاد بیشتری از اندیشه او را آشکار کند. همچنین مطالعه ارتباط میان هندسه نظری و عملی در آثار او می‌تواند درک بهتری از چگونگی ارتباط دانش علمی با فعالیت‌های حرفه‌ای در دوره مورد نظر فراهم آورد. در همین راستا، بررسی ابزارهای ترسیمی، شیوه‌های تعیین مقیاس، مشخص کردن اندازه‌ها و ارائه توضیحات در نقشه‌ها و طرح‌های مربوط به آن دوره نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد. این موضوع از آن جهت مهم است که پژوهشگران وجود چنین عناصر و قواعدی را با سطح فرهنگ مهندسی و سنت طراحی گرافیکی آن دوره مرتبط می‌دانند.

از این منظر، «دانش‌های هندسه ـ گرافیک» می‌تواند به عنوان مفهومی برای مطالعه ارتباط میان دانش هندسی، ترسیم، طراحی و فعالیت‌های عملی مورد استفاده قرار گیرد.

از هندسه نظری تا فعالیت عملی

یکی از محورهای اصلی این پژوهش، پیوند میان هندسه نظری و فعالیت عملی انسان است. هندسه نظری، در نگاه مورد بررسی پژوهشگران، پایه‌ای برای دانش علمی فراهم می‌کند. اما هنگامی که اصول هندسی در فعالیت‌های واقعی مورد استفاده قرار می‌گیرند، این دانش به حوزه عملی وارد می‌شود. صنعتگر، سازنده، نقشه‌بردار و معمار برای انجام کار خود نیازمند استفاده از اندازه‌ها، اشکال، روابط و تناسبات است. در این شرایط، دانش هندسی به ابزاری برای حل مسائل واقعی تبدیل می‌شود. پژوهشگران بر همین اساس، نقش هندسه عملی در اندیشه فارابی را مهم می‌دانند. از دیدگاه آنان، توجه فارابی به این موضوع نشان می‌دهد که او کاربرد دانش را در فعالیت‌های انسانی مورد توجه قرار داده و هندسه را به حوزه‌هایی پیوند داده است که مستقیماً با ساخت و تولید سروکار دارند. این پیوند، از نظر پژوهشگران، یکی از عناصر مهمی است که امکان بررسی فارابی در چارچوب تاریخ اندیشه مهندسی را فراهم می‌کند.

پایان کلام

در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که میراث علمی ابونصر فارابی تنها به فلسفه، منطق و موسیقی محدود نمی‌شود، بلکه جنبه‌های مهمی از هندسه کاربردی و تفکر فضایی را نیز دربرمی‌گیرد. در اندیشه فارابی، هندسه می‌توانست علاوه بر جنبه نظری، در حوزه‌هایی مانند معماری، ساخت‌وساز و تولید ابزار نیز کاربرد داشته باشد. بررسی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که میان برخی اصول هندسه و تفکر گرافیکی در دوره فارابی و مبانی مهندسی معاصر ارتباط قابل توجهی وجود دارد. از این منظر، هر چند مطالعه میراث هندسی فارابی می‌تواند به شناخت بهتر نقش متفکران اسلامی در تاریخ علم جهانی کمک کند. در نهایت، می‌توان گفت که بررسی ابعاد هندسی و کاربردی اندیشه فارابی، تصویری گسترده‌تر از جایگاه او در تاریخ علم ارائه می‌دهد و اهمیت میراث علمی او را فراتر از حوزه‌های شناخته‌شده آشکار می‌سازد؛ ولی با این حال نباید فراموش کرد که تجزیه افکار و آرائ فارابی می تواند مخرب باشد و لازم است برای مصون ماندن از آن کلیت فکری فارابی مورد توجه و موضوع تحقیقات و پژوهش قرار گیرد. نباید برای خوش آمد غرب مادی از ماهیت و جهان بینی فارابی غفلت کرد، زیرا هدف نهایی فارابی از علوم معرفت و شناخت حقیقت و سیر به کشف اسرار عالم هستی و شناخت قدرت الهی است. باید توجه داشت که نباید هدف فارابی در میان اجزای نظرات فارابی گم شود. فارابی به دنبال ساخت انسان کامل است نه آجرچینی. پروژه او انسان‌سازی است نه ساختمان‌سازی.