روای بین‌المللی ایران در قاب سینما تقدیر شد؛ «خواجه‌پاشا» فراتر از یک «جغرافیا»
فیلمساز صاحب سبک ایرانی که در تولید آثار بی‌اعتنا به صداقت و شجاعت پلانی نگرفته و سکانسی را کات نمی‌زند با توجه به روایت‌گری‌های خود از حقیقت از سوی دست‌اندرکاران جایزه دیپلماسی فرهنگی و عمومی ایران برگزیده این رویداد جهانی شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نخستین دوره «جایزه دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران» شهریورماه ۱۴۰۵ با هدف شناسایی و تجلیل از چهره‌هایی برگزار شد که در عرصه‌های مختلف توانسته‌اند تصویری از ایران و ظرفیت‌های فرهنگی، علمی، اجتماعی و هنری کشور را در فضای بین‌المللی ارائه کنند. در این رویداد از ۴۵ چهره داخلی و خارجی، شامل ۳۰ چهره ایرانی و ۱۵ چهره خارجی، تقدیر شد و بابک خواجه‌پاشا، فیلمساز، فیلمنامه‌نویس و کارگردان سینمای ایران، از جمله برگزیدگان حوزه فرهنگ و هنر بود.
این جایزه از سوی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی طراحی شده و فلسفه شکل‌گیری آن، شناسایی کنشگرانی است که فراتر از فعالیت‌های رسمی دیپلماسی، از طریق هنر، رسانه، علم، ورزش، میراث فرهنگی و دیگر حوزه‌ها در شکل‌دهی به تصویر ایران در افکار عمومی جهان نقش دارند. همان طور که در نشست خبری این رویداد بدیع ملی حجت‌الاسلام محمدمهدی ایمانی‌پور، رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در معرفی آن تأکید داشت که معیار اصلی ارزیابی آثار و فعالیت‌ها، میزان اثرگذاری و گستره جذب مخاطب است.
سینما؛ یکی از زبان‌های مؤثر روایت ایران
اهمیت انتخاب بابک خواجه‌پاشا در این رویداد را می‌توان در پیوند میان فعالیت سینمایی او و مفهوم «روایت فرهنگی» جست‌وجو کرد. سینما به دلیل برخورداری از ظرفیت روایت داستان، شخصیت‌پردازی و انتقال مفاهیم انسانی، یکی از ابزارهای مؤثر در ارتباط فرهنگی میان ملت‌هاست؛ به‌ویژه زمانی که موضوع اثر از مرزهای جغرافیایی یک کشور فراتر می‌رود و به مسئله‌ای انسانی و بین‌المللی می‌پردازد.
در کارنامه خواجه‌پاشا، فیلم‌هایی مانند «در آغوش درخت» و «آبی روشن» قرار دارند و تازه‌ترین اثر او، «سرزمین فرشته‌ها»، روایتی درباره کودکان غزه است. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی خواجه‌پاشا و تهیه‌کنندگی منوچهر محمدی ساخته شده و در جشنواره چهل‌وچهارم فیلم فجر نیز حضور داشت.
«سرزمین فرشته‌ها» از این منظر واجد یک ویژگی قابل توجه است: فیلم اگرچه محصول سینمای ایران است، اما روایت خود را به موضوعی محدود به مرزهای ایران نمی‌کند و رنج کودکان فلسطینی در غزه را در قالب یک داستان سینمایی دنبال می‌کند. همین ویژگی، امکان ارتباط اثر با مخاطبان خارج از ایران را افزایش می‌دهد.
اثر فراسرزمینی با هنرمندان از ایران، سوریه و لبنان
یکی از ویژگی‌های قابل توجه «سرزمین فرشته‌ها»، استفاده از بازیگران و استعدادهایی از چند حوزه فرهنگی و جغرافیایی است. در این فیلم سولاف فواخرجی، بازیگر شناخته‌شده سوری، در کنار بازیگران کودک ایرانی، سوری، لبنانی و عرب حضور دارد. از جمله بازیگران کودک معرفی‌شده برای فیلم می‌توان به علی ذیب، فاطمه‌المعصومه زریق، اهورا لطفی، محمد اسد، زهرا فاضل، فاطمه مریش و علیرضا علاو اشاره کرد.
این ترکیب بازیگران از منظر دیپلماسی فرهنگی قابل توجه است؛ زیرا تولید یک اثر سینمایی با حضور هنرمندانی از کشورهای مختلف، به شکل طبیعی امکان شکل‌گیری پیوندهای حرفه‌ای و فرهنگی میان سینمای ایران و دیگر جوامع را فراهم می‌کند. به بیان دیگر، در چنین پروژه‌ای، خودِ فرایند تولید نیز می‌تواند بخشی از ارتباط فرهنگی میان کشورها باشد.
مسعود سخاوت‌دوست، آهنگساز فیلم، نیز درباره ساختار موسیقایی «سرزمین فرشته‌ها» از ترکیب فرهنگ‌های مختلف با محوریت جهان عرب سخن گفته و به استفاده از عناصر موسیقی عربی در این اثر اشاره کرده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد سازندگان فیلم برای نزدیک‌شدن به فضای فرهنگی داستان، صرفاً به یک روایت سینمایی ایرانی اکتفا نکرده‌اند.
بازتاب بین‌المللی «سرزمین فرشته‌ها»
اهمیت انتخاب خواجه‌پاشا برای جایزه دیپلماسی فرهنگی، زمانی بیشتر قابل بررسی است که مسیر بین‌المللی «سرزمین فرشته‌ها» را نیز در نظر بگیریم.
این فیلم در شهریورماه ۱۴۰۵ در بیست‌ودومین جشنواره بین‌المللی فیلم اسلامی کازان حضور یافت و موفق به کسب سه جایزه شد؛ از جمله جایزه بزرگ جشنواره. در مراسم پایانی، بابک خواجه‌پاشا جایزه بزرگ را از مجید مجیدی، رئیس هیأت داوران جشنواره، دریافت کرد. همچنین «سرزمین فرشته‌ها» در ادامه مسیر بین‌المللی خود به جشنواره فیلم سلیمانیه عراق نیز راه یافت.
این حضورها از یک منظر اهمیت ویژه‌ای برای بحث دیپلماسی فرهنگی دارد، فیلمی که در ایران تولید شده، با موضوعی مرتبط با فلسطین و غزه، در جشنواره‌هایی خارج از ایران به نمایش درآمده و مورد داوری و تقدیر قرار گرفته است. بنابراین، انتخاب کارگردان آن در جایزه دیپلماسی فرهنگی را می‌توان در چارچوب گسترده‌تر استفاده از سینما برای انتقال روایت‌ها و مضامین فرهنگی ایران و جهان اسلام به مخاطبان بین‌المللی بررسی کرد.
از «در آغوش درخت» تا «سرزمین فرشته‌ها»
خواجه‌پاشا پیش از «سرزمین فرشته‌ها» نیز با فیلم «در آغوش درخت» در جشنواره‌ها و محافل سینمایی شناخته شده بود و «آبی روشن» نیز از دیگر آثار اوست. اما «سرزمین فرشته‌ها» از حیث دامنه موضوع و ترکیب عوامل، تجربه‌ای متفاوت در کارنامه او محسوب می‌شود.
در جشنواره چهل‌وچهارم فیلم فجر نیز این فیلم با استقبال هیأت داوران مواجه شد و برای بابک خواجه‌پاشا سیمرغ بلورین و جایزه ویژه هیأت داوران برای بهترین کارگردانی به ثبت رسید. همچنین فیلم در بخش‌های دیگری از جمله بهترین فیلم، بازیگر نقش اصلی زن، جلوه‌های ویژه بصری و طراحی صحنه نیز موفق به دریافت جوایز شد.
از این رو، تقدیر از خواجه‌پاشا در جایزه دیپلماسی فرهنگی را نمی‌توان صرفاً یک تقدیر صنفی از یک کارگردان دانست؛ بلکه این انتخاب در چارچوب مأموریت اعلام‌شده این جایزه، یعنی شناسایی افرادی که از طریق فعالیت‌های خود در شکل‌دهی به تصویر ایران در فضای بین‌المللی نقش دارند، معنا پیدا می‌کند.
جایزه‌ای فراتر از یک عنوان
نخستین دوره جایزه دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران در ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ با حضور جمعی از مسئولان فرهنگی، علمی و سیاسی و فعالان عرصه فرهنگ و هنر برگزار شد. این جایزه حوزه‌هایی مانند فرهنگ و هنر، میراث فرهنگی و گردشگری، دین و تبلیغ، رسانه و فضای مجازی، علم و ورزش را دربر می‌گیرد و در فرایند انتخاب برگزیدگان نیز کمیته‌های داوری در ۱۳ عرصه تخصصی فعالیت داشته‌اند.
از این منظر، قرار گرفتن نام یک فیلمساز در کنار چهره‌های علمی، فرهنگی، رسانه‌ای، ورزشی و بین‌المللی نشان می‌دهد که در تعریف جدید دیپلماسی فرهنگی، روایت ایران صرفاً وظیفه دستگاه‌های رسمی سیاست خارجی نیست؛ بلکه هنرمند، فیلمساز، پژوهشگر، ورزشکار و فعال رسانه‌ای نیز می‌تواند از طریق حوزه تخصصی خود در شکل‌دهی به تصویری از ایران در جهان مؤثر باشد.
انتخاب بابک خواجه‌پاشا در این دوره، به‌ویژه در پی تولید «سرزمین فرشته‌ها»، از همین منظر قابل توجه است: سینمایی که از یک سو محصول ایران است و از سوی دیگر با استفاده از بازیگران و عناصر فرهنگی چند کشور و با پرداختن به مسئله‌ای فرامرزی، امکان ارتباط با مخاطب منطقه‌ای و بین‌المللی را پیدا کرده است. مسیر جشنواره‌ای این فیلم و دریافت جوایز بین‌المللی نیز به این روند افزوده است
.
