جوساب؛ قاضی اهل آفریقای‌جنوبی در روایت حقوقی ایران برجسته شد
«نورمحمد ابوبکر جوساب»، جوساب؛ یک حقوقدان برجسته اهل آفریقای جنوبی است که بایت روایت حقوقی ایران، برگزیده نخستین جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی ایران شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در میان چهره‌هایی که در نخستین دوره «جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران» مورد تقدیر قرار گرفتند، نام یک حقوقدان آفریقای جنوبی بیش از آنکه صرفاً یک نام خارجی باشد، نشانه‌ای از پیوند میان حقوق بین‌الملل، روایتگری و دیپلماسی عمومی است؛ «دکتر ابوبکر جوساب نورمحمد»؛ وکیل و قاضی سابق دادگاه عالی آفریقای جنوبی که در سال‌های اخیر مواضع و فعالیت‌هایی در حمایت از پیگیری حقوقی پرونده‌های مرتبط با ایران داشته است.
مراسم نخستین دوره این جایزه، دهم شهریورماه ۱۴۰۵ به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و با حضور محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، سیدرضا صالحی‌امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، حسین سیمایی صراف وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، زهرا بهروزآذر معاون امور زنان و خانواده رئیس‌جمهور و جمعی از فعالان فرهنگی، هنری، رسانه‌ای و بین‌المللی برگزار شد. محور اصلی این رویداد، شناسایی و تقدیر از کنشگرانی بود که در عرصه دیپلماسی فرهنگی و عمومی و روایت ایران در جهان نقش داشته‌اند.
در فهرست برگزیدگان خارجی این رویداد، جوساب از آفریقای جنوبی به عنوان شخصیت برجسته مسلمان، حقوقدان و فعال حقوق بشر، به دلیل آنچه «روایتگری جسورانه و دفاع حقوقی از ایران اسلامی و گفتمان مقاومت» عنوان شده، مورد تقدیر قرار گرفت. در کنار او، چهره‌هایی از لبنان، تایلند، بحرین و اندونزی نیز در بخش خارجی جایزه مورد تجلیل قرار گرفتند.
وقتی یک حقوقدان خارجی وارد میدان روایت حقوقی می‌شود
اهمیت انتخاب جوساب را باید در نسبت میان «حقوق» و «دیپلماسی عمومی» جست‌وجو کرد. دیپلماسی عمومی فقط به رسانه، هنر یا فعالیت‌های فرهنگی محدود نمی‌شود؛ حقوق بین‌الملل نیز می‌تواند به عرصه‌ای برای تبیین مواضع کشورها، طرح ادعاهای حقوقی و ارائه روایت‌های مستند درباره منازعات بین‌المللی تبدیل شود. جوساب در همین نقطه قرار می‌گیرد؛ چهره‌ای که سابقه فعالیت در ساختار قضایی و وکالت آفریقای جنوبی دارد و در ماه‌های اخیر در نشست‌ها و برنامه‌های حقوقی مرتبط با ایران حضور داشته است.
در تیرماه ۱۴۰۵، محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، با جمعی از وکلا و حقوقدانان بین‌المللی و خارجی درباره پیگیری حقوقی جنایات منتسب به آمریکا و اسرائیل در جنگ‌های اخیر علیه ایران دیدار کرد. در این نشست، جوساب نیز حضور داشت و درباره ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل برای پیگیری این پرونده‌ها سخن گفت.
او در این نشست با اشاره به سابقه طولانی فعالیت خود در عرصه حقوقی آفریقای جنوبی، از پیچیدگی تحولات یک سال اخیر ایران از منظر حقوق بین‌الملل سخن گفت و بر ضرورت ارائه یک چارچوب حقوقی برای پیگیری موضوع تأکید کرد. همچنین با اشاره به تجربه آفریقای جنوبی در طرح دعوا علیه اسرائیل در دیوان بین‌المللی دادگستری، این تجربه را از منظر ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل قابل توجه دانست.
از آفریقای جنوبی تا تهران؛ حقوق در خدمت دیپلماسی
حضور جوساب در ایران تنها به یک نشست محدود نمانده است. در شهریورماه، او در دانشگاه قم نیز حاضر شد و با مسئولان این دانشگاه دیدار و گفت‌وگو کرد. در گزارش منتشرشده از این دیدار، از او به عنوان «وکیل و قاضی سابق دادگاه عالی آفریقای جنوبی» یاد شده است. این رفت‌وآمدها، از منظر دیپلماسی فرهنگی و عمومی، یک ویژگی قابل توجه دارد: بخشی از روایت ایران در فضای بین‌المللی از مسیر شخصیت‌هایی شکل می‌گیرد که تابعیت ایرانی ندارند اما در حوزه تخصصی خود درباره مسائل مرتبط با ایران اظهار نظر یا فعالیت می‌کنند.
در این میان، پیشینه آفریقای جنوبی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این کشور در سال‌های اخیر در برخی پرونده‌های بین‌المللی، به‌ویژه در ارتباط با جنگ غزه، از ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل برای طرح مسائل مرتبط با اسرائیل استفاده کرده است. همین سابقه باعث شده است حقوقدانان آفریقای جنوبی در مباحث مربوط به سازوکارهای حقوقی بین‌المللی بیش از پیش مورد توجه قرار گیرند.
یک سابقه پنجاه‌ساله در حقوق آفریقای جنوبی
در گزارش‌های منتشرشده از نشست حقوقدانان بین‌المللی با رئیس قوه قضاییه، جوساب دارای حدود پنج دهه سابقه فعالیت در حوزه‌های مختلف حقوقی آفریقای جنوبی معرفی شده است. همچنین از سابقه او به عنوان قاضی سابق و وکیل فعال در حوزه‌های حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین‌المللی یاد شده است.
از دیگر نکات مطرح‌شده درباره او، ارتباط سابقش با مسائل مربوط به جهان اسلام و ایران است. جوساب در سخنان خود در تهران گفته است که حتی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، از فرانسه به ایران آمده و نامه‌هایی در حمایت از سازمان‌های اسلامی به امام خمینی ارائه کرده است. این سابقه،در روایت برگزارکنندگان جایزه، او را از یک چهره صرفاً تازه‌وارد به موضوع ایران متمایز می‌کند؛ فردی که بنا بر اظهارات خودش، آشنایی‌اش با ایران و مسائل جهان اسلام به دهه‌های گذشته بازمی‌گردد.
پرونده‌های جنگی و آزمون حقوق بین‌الملل
یکی از محورهای اصلی حضور جوساب در ایران در ماه‌های اخیر، موضوع پیگیری حقوقی وقایع جنگ‌های اخیر بوده است. در نشست تیرماه با رئیس قوه قضاییه، جوساب اعلام کرد که اسناد و مدارکی درباره اقدامات منتسب به اسرائیل و آمریکا در جریان جنگ علیه ایران گردآوری شده است. او همچنین بر این دیدگاه تأکید کرد که حتی در شرایطی که یک کشور عضو دیوان کیفری بین‌المللی نباشد، بحث پیگیری حقوقی الزاماً به یک مسیر واحد محدود نمی‌شود.
در همین چارچوب، مسئله «صلاحیت قضایی»، «صلاحیت جهانی»، سازوکارهای حقوق بشردوستانه و امکان استفاده از نهادهای بین‌المللی از جمله موضوعاتی است که در گفت‌وگوهای میان حقوقدانان ایرانی و خارجی مطرح شده است.
البته مسیر حقوقی چنین پرونده‌هایی پیچیده است و امکان طرح هر ادعا در هر مرجع بین‌المللی تابع قواعد صلاحیتی، معاهدات مربوط، تابعیت طرفین، محل وقوع جرم و سایر الزامات حقوقی است. از همین رو، اهمیت حضور حقوقدانانی مانند جوساب را می‌توان بیش از هر چیز در ظرفیت تخصصی آنان برای بررسی مسیرهای حقوقی و تبیین موضوع در محافل بین‌المللی ارزیابی کرد.
چرا جوساب در جایزه دیپلماسی فرهنگی قرار گرفت؟
پاسخ را باید در مفهوم گسترده‌تر «دیپلماسی عمومی» جست‌وجو کرد. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در نخستین دوره این جایزه، صرفاً هنرمندان یا فعالان فرهنگی را هدف قرار نداده بود؛ بلکه تلاش کرده بود طیف متنوعی از افرادی را که در شکل‌دهی به تصویر ایران در جهان نقش دارند شناسایی کند. در همین چارچوب، یک مدیر رسانه‌ای، استاد دانشگاه، فعال شبکه‌های اجتماعی، هنرمند و یک حقوقدان بین‌المللی می‌توانند در کنار یکدیگر قرار گیرند. در این نگاه، جوساب نماینده «دیپلماسی حقوقی» است؛ یعنی استفاده از دانش، تجربه و ارتباطات حقوقی برای طرح دیدگاه‌ها و ادعاهای ایران در فضای بین‌المللی.
از این منظر، انتخاب یک حقوقدان آفریقای جنوبی، آن هم فردی با سابقه قضایی، برای دریافت جایزه‌ای با عنوان دیپلماسی فرهنگی و عمومی، حامل این پیام است که روایت ایران در جهان صرفاً از مسیر رسانه‌های رسمی یا دستگاه دیپلماسی کلاسیک دنبال نمی‌شود و متخصصان مستقل و خارجی نیز می‌توانند در این فرایند نقش‌آفرین باشند.
جوساب و تجربه آفریقای جنوبی
درک جایگاه این حقوقدان بدون توجه به تجربه آفریقای جنوبی در نظام حقوق بین‌الملل دشوار است. آفریقای جنوبی طی سال‌های اخیر از ظرفیت‌های قضایی بین‌المللی برای طرح مسائل مرتبط با جنگ غزه استفاده کرده و پرونده این کشور علیه اسرائیل در دیوان بین‌المللی دادگستری به یکی از پرونده‌های مهم حقوق بین‌الملل معاصر تبدیل شده است. جوساب نیز در سخنان خود در ایران به همین تجربه اشاره کرده و آن را نشانه‌ای از امکان استفاده از ظرفیت‌های حقوق بین‌المللی برای به چالش کشیدن اقدامات دولت‌ها دانسته است.
برای ایران، این تجربه از آن جهت مورد توجه است که پس از حملات و درگیری‌های نظامی اخیر، مسئله مستندسازی، جمع‌آوری ادله و بررسی مسئولیت‌های حقوقی طرف‌های درگیر به یکی از موضوعات مهم در حوزه حقوق بین‌الملل تبدیل شده است.
فراتر از یک جایزه
جایزه‌ای که به جوساب تعلق گرفت، در نهایت فقط تقدیر از یک فرد نیست؛ بلکه نشان‌دهنده تلاش برای تعریف دامنه‌ای وسیع‌تر از مفهوم دیپلماسی عمومی است.
یک قاضی و وکیل آفریقای جنوبی که در تهران درباره حقوق بین‌الملل سخن می‌گوید، با مسئولان قضایی ایران دیدار می‌کند، از ظرفیت‌های حقوقی کشور خود سخن می‌گوید و سپس در میان برگزیدگان یک جایزه فرهنگی و عمومی ایران قرار می‌گیرد، در واقع در نقطه اتصال چند حوزه قرار گرفته است: حقوق، سیاست خارجی، رسانه، افکار عمومی و فرهنگ. این نقطه اتصال، به‌ویژه در دوره‌ای که منازعات بین‌المللی بیش از گذشته در عرصه افکار عمومی و شبکه‌های ارتباطی دنبال می‌شوند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
جوساب از آفریقای جنوبی به ایران آمده است؛ اما آنچه او را در اینجا مورد توجه قرار داده، نه ملیت او، بلکه تخصص و تجربه‌ای است که می‌تواند در یک مناقشه بین‌المللی، زبان حقوق را به زبان قابل فهم برای افکار عمومی و محافل جهانی تبدیل کند.
نخستین جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران با همین رویکرد، تلاش کرده است «راویان ایران» را تنها در مرزهای کشور جست‌وجو نکند. در میان این راویان، جوساب نماد یک مسیر متفاوت است: روایت ایران از زبان یک حقوقدان آفریقایی که تخصص خود را در خدمت بحث درباره حقوق بین‌الملل قرار داده و اکنون نامش در فهرست برگزیدگان نخستین دوره این جایزه قرار گرفته است.
