به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سومین نشست گروه کاری فرهنگ بریکس و یازدهمین نشست وزرای فرهنگ کشورهای عضو بریکس به میزبانی جمهوری هند در شهر تاریخی و فرهنگی بوپال، مرکز ایالت مادیا پرادش برگزار شد و «اعلامیه یازدهمین نشست وزرای فرهنگ بریکس» به تصویب رسید.

این نشست در ادامه روند همکاری‌های فرهنگی بریکس و با توجه به اسناد و توافقات پیشین، از جمله توافق همکاری فرهنگی بریکس مصوب ۲۰۱۵، برنامه اقدام ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ و اعلامیه‌های فرهنگی سال‌های گذشته، به‌ویژه اعلامیه برازیلیا ۲۰۲۵، برگزار شد.

موضوع اصلی نشست سال جاری «ساختن برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» بود و موضوعاتی همچون جایگاه فرهنگ در نظم بین‌المللی، صنایع فرهنگی و خلاق، میراث فرهنگی، هوش مصنوعی و فرهنگ، حقوق پدیدآورندگان، همکاری میان موزه‌ها و مراکز نسخ خطی، تبادلات فرهنگی و مردم‌به‌مردم و نقش فرهنگ در توسعه پایدار در دستور کار قرار گرفت.

از منظر جمهوری اسلامی ایران، اهمیت نشست بوپال در آن بود که بخش مهمی از ادبیات و مفاد سند نهایی طی جلسات کارشناسی مورد مذاکره قرار گرفت و امکان طرح و پیگیری مستقیم ملاحظات کشور در خصوص موضوعات محتوایی و واژگانی فراهم شد.

حضور جمهوری اسلامی ایران در این نشست در دو سطح کارشناسی- فنی و وزارتی انجام گرفت. در جلسات فنی و مذاکرات مربوط به پیش‌نویس سند، فریدالدین فریدعصر، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در هند و امید بابلیان، کارشناس مطالعاتی نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در هند حضور و مشارکت فعال داشتند.

در نشست وزرای فرهنگ در تاریخ ۸ اوت نیز هیأت جمهوری اسلامی ایران متشکل از محسن جوادی، معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ایوب دهقان‌کار، مشاور ارشد فرهنگی، حمید مصطفوی، مدیرکل سازمان‌ها و مبادلات بین‌المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، بهزاد محمدی، رئیس اداره همکاری‌های فرهنگی وزارت امور خارجه، فریدالدین فریدعصر، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در هند و امید بابلیان، کارشناس مطالعاتی نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در هند بود.

جوادی در یازدهمین نشست وزرای فرهنگ بریکس گفت: جمهوری اسلامی ایران همکاری در چارچوب بریکس را صرفاً محدود به حوزه اقتصادی نمی‌داند، بلکه بریکس را بستری برای توسعه همکاری‌های چندبعدی در حوزه‌هایی همچون فرهنگ، تمدن، علم و ارتباطات مردم‌به‌مردم می‌داند.

وی افزود: آینده جهان صرفاً بر قدرت اقتصادی و فناوری استوار نیست و حفظ هویت‌های متنوع فرهنگی، تقویت سرمایه اجتماعی، حمایت از خلاقیت انسانی و گسترش گفت‌وگوی میان تمدن‌ها نیز از الزامات ساخت آینده جهان است.

جوادی، تنوع فرهنگی را نه مانعی برای همکاری، بلکه سرمایه‌ای برای هم‌افزایی و پیشرفت مشترک بشریت دانست و بر ظرفیت بریکس برای تبدیل شدن به یکی از پلتفرم‌های مهم همکاری فرهنگی و تمدنی جهان در کنار نقش اقتصادی آن تأکید کرد.

وی همچنین به چالش‌هایی مانند تخریب میراث فرهنگی، قاچاق غیرقانونی آثار تاریخی و فرهنگی، افراط‌گرایی، نفرت‌پراکنی، یکسان‌سازی اجباری فرهنگی و پیامدهای تحولات سریع فناوری اشاره کرد و بر این موضوع تأکید کرد: مسئولیت کشورهای عضو صرفاً حفاظت از میراث گذشته نیست، بلکه باید از ظرفیت‌های تمدنی و فرهنگی برای تقویت همبستگی انسانی، گفت‌وگو و صلح جهانی استفاده شود.

جوادی همچنین با اشاره به پیشینه تمدنی ایران و ظرفیت‌های کشور در حوزه هنر و صنایع خلاق، آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای انتقال تجربیات خود در چارچوب همکاری‌های بریکس را اعلام کرد.

وی همچنین آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای انتقال تجربیات خود در زمینه حفاظت، مرمت و دیجیتال‌سازی میراث مکتوب و نسخ خطی در چارچوب همکاری‌های تخصصی بریکس اعلام کرد.

جوادی شش پیشنهاد مشخص جمهوری اسلامی ایران را مطرح کرد: ایجاد شبکه شهرهای تاریخی و خلاق بریکس؛ ایجاد صندوق مشترک بریکس برای صنایع فرهنگی و هنرهای سنتی؛ ایجاد تقویم دائمی رویدادهای فرهنگی بریکس؛ راه‌اندازی شبکه رهبران جوان فرهنگی بریکس؛ گسترش همکاری‌های فناورانه در حوزه فرهنگ با تأکید بر استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی؛ و در نهایت تأسیس اتحادیه نویسندگان و شاعران بریکس با هدف تقویت همکاری میان نویسندگان، شاعران، مترجمان و پژوهشگران ادبی و توسعه ترجمه و انتشار مشترک.

اعلامیه نهایی در بوپال به تصویب رسید و متن نهایی نیز صراحتاً تصویب سند را در شهر بوپال و تحت ریاست جمهوری هند ثبت کرده است. از این رو، حضور کارشناسی ایران در مذاکرات فنی را می‌توان یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری متنی دانست که در عین حفظ اجماع میان اعضای بریکس، بخش قابل توجهی از ملاحظات مطرح‌شده از سوی کشورمان را در خود جای داده است.

یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه جمهوری اسلامی ایران، حفظ جایگاه مستقل فرهنگ بود. در مذاکرات تأکید شد که فرهنگ نباید صرفاً به عنوان ابزار یا پیوست حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی یا زیست‌محیطی تلقی شود، بلکه باید جایگاه مستقل خود را در نظام همکاری‌های بین‌المللی حفظ کند. این موضوع در متن نهایی به صورت روشن انعکاس یافت و بند ۱.۲ اعلامیه تصریح می‌کند که فرهنگ باید «به عنوان یک هدف مستقل و فی‌نفسه» مورد توجه قرار گیرد.

همچنین در مقدمه سند بر ارزش ذاتی فرهنگ فراتر از منافع صرفاً اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی تأکید شده است. این موضوع یکی از مهم‌ترین دستاوردهای محتوایی مذاکرات بوپال محسوب می‌شود و با رویکرد جمهوری اسلامی ایران در خصوص ضرورت ارتقای جایگاه فرهنگ در نظام همکاری‌های چندجانبه مطابقت دارد.

یکی دیگر از موضوعات مهم مذاکرات، جایگاه نویسندگان و پدیدآورندگان در بحث اقتصاد خلاق و هوش مصنوعی بود. در مذاکرات، برخی کشورها از جمله روسیه و چین از منظر صلاحیت‌های نهادی و ارتباط موضوع نویسندگان با وزارتخانه‌ها و نهادهای تخصصی خود ملاحظاتی داشتند و بر این اساس، ورود مستقیم به برخی موضوعات نویسندگان را با احتیاط دنبال می‌کردند.

با این حال، جمهوری اسلامی ایران بر ضرورت حفظ جایگاه نویسندگان در یک سند فرهنگی تأکید کرد و در نهایت واژه «writers» در متن سند نهایی وارد شد.

از دیگر مباحث واژگانی مورد اختلاف در مذاکرات، نحوه استفاده از مفاهیم «human» و «people» بود. در این زمینه نیز چین و برزیل دیدگاه‌های متفاوتی داشتند و تلاش می‌کردند ادبیات مورد نظر خود را در متن تثبیت کنند. در نهایت، به جای حذف یکی از این دو مفهوم، اجماع بر استفاده متوازن از هر دو واژه حاصل شد و هر یک در جای مناسب خود در سند مورد استفاده قرار گرفت.

به این ترتیب، در بخش‌هایی از سند از رویکرد «people-centered» و ارتباطات « people-to-people»  استفاده شده و در بخش‌های دیگر مفاهیمی همچون «human creativity» و «humanity» به کار رفته است. این موضوع نیز نمونه دیگری از اختلافات واژگانی بود که از طریق مذاکره و رسیدن به متن مورد قبول اعضا حل‌وفصل شد.

یکی از حوزه‌هایی که جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات بر آن تأکید ویژه داشت، میراث مکتوب و نسخ خطی، دانش بومی و همکاری میان موزه‌ها و مراکز تخصصی میراث فرهنگی بود. در این زمینه ایران در کنار هند و چین بر ضرورت توجه بیشتر به میراث مکتوب و خطی، دانش سنتی و بومی و استفاده از ظرفیت موزه‌ها، کتابخانه‌ها و مراکز آرشیوی تأکید داشت و این موضوع در متن نهایی نیز انعکاس پیدا کرد.

بند مربوط به همکاری میان موزه‌ها، کتابخانه‌ها، آرشیوها و مراکز نسخ خطی، پژوهش مشترک، پروژه‌های دیجیتال‌سازی، تبادل حرفه‌ای، ظرفیت‌سازی و استفاده از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی برای حفاظت و دیجیتال‌سازی میراث مکتوب را مورد توجه قرار داده است. همچنین در سند بر حفاظت، مرمت، مستندسازی و دیجیتال‌سازی میراث فرهنگی ملموس و ناملموس تأکید شده است.

در حاشیه نشست، ملاقات با طرف هندی انجام شد و در آن بر پیشینه تاریخی و تمدنی روابط ایران و هند و ضرورت انتقال این میراث مشترک به نسل جوان تأکید شد. یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده، همکاری در زمینه نسخ خطی و میراث مکتوب بود. طرف هندی توضیح داد که در حال شناسایی، حفاظت و دیجیتال‌سازی مجموعه‌های نسخ خطی و اسناد تاریخی موجود در کشور است و بر همکاری با مراکز تخصصی ایرانی در این زمینه تأکید شد.

موضوع شناسایی نسخه‌های فارسی موجود در هند و همچنین منابع مرتبط با تاریخ هند در ایران، برقراری ارتباط میان کتابخانه‌ها و مراکز نسخ خطی دو کشور و ایجاد زمینه برای دیجیتال‌سازی و استفاده پژوهشگران از این منابع مورد توجه قرار گرفت.

همچنین میراث مشترک ایران و هند، میراث فرهنگی ناملموس، شناسایی و مستندسازی پیوندهای تاریخی، همکاری موزه‌ها و مراکز پژوهشی، تبادل هنرمندان و تقویت ارتباطات فرهنگی میان نسل جوان مورد بحث قرار گرفت.

حوزه‌هایی مانند سینما، موسیقی، تئاتر، ادبیات، هنر، میراث فرهنگی، گردشگری فرهنگی، تبادلات فرهنگی و هنری و ارتباطات میان نسل جوان به عنوان زمینه‌های مناسب همکاری مورد بحث قرار گرفت. همچنین بر ظرفیت ترجمه و نشر برای معرفی ادبیات دو کشور تأکید شد و برنامه‌های جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از ترجمه و انتشار آثار ایرانی در زبان‌های دیگر مورد اشاره قرار گرفت.

طرف اندونزیایی نیز بر علاقه به گسترش شناخت نسل جوان دو کشور از فرهنگ یکدیگر تأکید کرد و حوزه‌های سینما، موسیقی، ادبیات، تبادلات دانشگاهی و برنامه‌های فرهنگی را دارای ظرفیت ویژه دانست. در مجموع، طرفین بر ضرورت فعال کردن اسناد موجود و حرکت به سمت برنامه‌های مشخص و اجرایی تأکید کردند.