منو اصلی
عيلام

عيلام 

هنگامي كه نخستين گروههاي اقوام مهاجر ايراني دسته دسته پاي در خاك ايران مي‌گذاشتند ، امپراتوري عيلام در دشت خوزستان كه حوالي 2500 پ.م. پايه گذاري شده بود ، به دورة طلائي خود دست يافته بود . تاريخ عيلام به سه دوره عيلام قديم ، ميانه ، جديد تقسيم مي‌شود . در سالهاي پاياني قرن نهم پ.م. ( 814 پ . م . ) تاريخ عيلام وارد دورة جديد مي‌شود و شاهان چندي زمام قدرت را به دست مي‌گيرند ولي در كمتر از دو سده ، آرام آرام راه زوال مي‌پيمايد و سرانجام امپراتوري قدرتمند عيلام به دست « آشور بانيپال » شاه خونخوار آشور ( 631 ـ 668 پ.م.) منقرض مي‌گردد . عيلاميان سهم بزرگي در شكل گيري فرهنگ و تمدن ايراني دارند . آنان پايه گذاران حكومت مستقل و فراگير و بانيان ورود ايران به « عصر تاريخي » بودند .

آثار مهم و عمده‌اي كه از آنان در ايران باقيمانده عبارتند از : محوطة باستاني شوش ، آثار هفت تپه ، شهر باستاني چغازنبيل و نقوش برجستة عيلامي و . . . . محوطة باستاني شوش : اين محوطة باستاني به وسعت تقريبي 50 هكتار در مجاورت شهر جديد شوش دانيال در استان خوزستان واقع شده و آثار نزديك به پنج هزار سال ( از هزارة چهارم پ.م. تا قرن ششم هجري ) زندگي و سكونت مداوم را در خود حفظ كرده است . كمتر تپه يا محوطة باستاني در دنيا وجود دارد كه شاهد چنين استقرار طولاني بوده باشد . اين محوطه بنا به تقسيم و نامگذاري كاوشگران آن مشتمل است بر: تپة بزرگ آكروپل ( ارك ) ، تپة آپادانا ، شهر شاهي ، شهر صنعتگران ، شهر پانزدهم عيلامي و شهر اسلامي . كاخ هخامنشي شائور كه در حال حاضر بيرون از محوطه و در جبهة شمالي رودخانة شائور كه از وسط شهر جديد مي‌گذرد ، واقع شده است .

كاوشهاي باستانشناسي شوش بلند مدت ترين برنامة صحرائي باستانشناسي در ايران محسوب مي‌شود كه از سال 1849 تا 1978 ميلادي جز وقفه‌هاي چند ساله به طور مستمر دنبال گرديده است . آثار پيش از عيلامي و عيلامي بيشتر در « تپة آكروپل » كشف شده است . در بلندترين نقطة اين تپه در اوائل قرن حاضر ميلادي كاوشگران فرانسوي با استفاده از آجرها و مصالح قديمي يك قلعة مستحكم براي سكونت و استقرار هيئت ساخته‌اند كه گر چه نقشة آن تقليدي از دژهاي قرن هجدهم ميلادي فرانسه است اما امروزه خود يك اثر تاريخي ارزشمند بشمار مي‌رود .

آثار هخامنشي شوش كه قديم‌تر از « تخت جمشيد » است در « تپة آپادانا » و شهر شاهي متمركز است . « داريوش اوّل هخامنشي » در يك كتيبة گلي كه در كاوشهاي تپة آپادانا كشف شده مي‌گويد : « اين كاخ را من ساختم » و آنگاه جزئيات ساختمان آپادانا را در آن شرح مي‌دهد . در كاوشهاي آپادانا ديوار دفاعي ـ قصر شاهي و تالار بار عام كشف گرديد . ضمناً يك مجسمة سنگي ( بدون سر ) داريوش اوّل با خط هيروگليف مصري و ميخي عيلامي كه كار حجاران و پيكر سازان مصري است ، به دست آمد . شهر صنعتگران مربوط به ادوار بعد از هخامنشي است . اين نامگذاري شايد به آن دليل بوده كه در اين بخش از شوش ، تعدادي كارگاه و كورة سفالگري و ذوب فلز يافت شده است .

هفت تپه : محوطة باستاني هفت تپه در 9 كيلومتري جنوب شرقي شوش و در مجاورت مزارع نيشكر طرح هفت تپه واقع شده است . كاوشهاي اين محوطة باستاني از سال 1344 تا 1357 ش . به مدت چهارده فصل توسط هيئت باستانشناسان ايراني به سرپرستي « دكتر عزت الله نگهبان » انجام شد و آثار معماري وسيع و گسترده‌اي ، شامل آرامگاه‌ها و زيگورات خشتي و يك گور جمعي ( مشتمل بر 21 جسد ) و نيز آثار مكتوب شامل لوحه‌هاي گلي و يك سنگ نبشته به خط بابلي كه روشنگر بخشي تاريك از تاريخ عيلام ( در فاصلة سالهاي 1500 تا 1300 پيش از ميلاد ) است كشف گرديد .

چغازنبيل : چغازنبيل نام امروزي شهري است باستاني به نام « دوراونتاش » ، كه در فاصلة 30 كيلومتري جنوب شرقي شوش و به فاصلة كمي از رودخانة دز واقع شده است. كاوشهاي باستانشناسي اين شهر و معبد باستاني را در فاصلة سالهاي 1951 تا 1962 ميلادي باستانشناسان فرانسوي به سرپرستي « رومن گيرشمن » انجام دادند و بقاياي يك شهر با سه حصار ( ديوار محيطي) و يك معبد پلكاني شكل روباز « زيگورات »، و مقابر زير زميني شاهان عيلامي و تاسيسات تصفيه و تقسيم آب رودخانة دز و يا اب باران براي مصرف شهر كشف گرديد .

اين معبد و شهر عيلامي را در دورة طلائي عيلام « اونتاش گال » در حوالي قرن سيزدهم پ.م. براي خداي عيلامي « اينشوشيناك » بنا كرده است . ساختمان اصلي « زيگورات » كه از خشت خام و روية آجري بنا شده در اصل پنج طبقه بوده كه در طول زمان خراب شده و در كاوشها فقط سه طبقة باقي آن از زير خاك بيرون آمده و سپس مرمت و بازسازي گرديده است . نقوش برجستة عيلامي : در قلمرو عيلام باستان و در گوشه كنار ايران نقوش برجسته‌اي از حجاران عيلامي باقيمانده كه مهمترين آنها عبارتند از : نقش برجستة « كورانگون » ، نقوش برجستة « كول فره » ، نقوش برجستة « اشكفت سلمان » ، نقش برجستة « قلعه تول » ، نقش برجستة « نقش رستم » .

: نامجو ، عباس . سيماي فرهنگي ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 142 ـ 140 * منبع :