منو اصلی
مقدمه
مقدمه
پديده تدوين با همين نام امري است كه در سده 2ق/8م آغاز گشته است و از آن رو تدوين نام گرفته كه از آن آثاري با نام عمومي «ديوان» پديد آمده است . واژه فارسي ديوان كه ريشه از دفاتر ترتيب يافته و منظم دولتي ايران در عهد ساساني گرفته ، بر برخي آثار متقدم در حديث و فقه اطلاق گشته است كه از تنظيم و ترتيب برخوردار بوده‌اند. اكنون اين پرسش جدي در پيش روست كه آيا تنها واژه مفهوم ديوان از فرهنگ ايراني ريشه گرفته است؟

با تكيه دوباره بر اين امر كه مقصود از تدوين ، فرايندي به نسبت پيچيده در پردازش نوشته‌هاست و اين امري بسيار فراتر از كتابت و ثبت مطالب است، بايد گفت در منابع سنتي ، سرگذشت تدوين به اين معنا در پس هاله‌اي از ابهام قرار گرفته ، و بيشتر سرگذشت كتابت حديث، مورد بحث بوده است. تا آنجا كه به حوزه تدوين بازمي‌گردد، بايد گفت مهم‌ترين نمونه‌هاي متقدم از مكتوبات مدون و سامان يافته در تاريخ فرهنگ اسلامي، چه در زمينه قرآن شناسي، چه حديث و چه فقه ، در محيط فرهنگي ايراني و سرزمين‌هاي تحت نفوذ آن صورت پذيرفته است.

به عنوان نخستين نمونه‌ها، بايد به تفسير ضحاك بن مزاحم اشاره كرد كه در نيمه نخست سده 2ق، دو روايت مدون خراساني از آن- يعني روايت جويبر بن سعيد بلخي و روايت نهشل بن سعيد بن وردان- در دست بوده است. درميانه سده 2ق ، حسين بن واقد مروزي از شاگردان عبدالله بن بريده كه شخصيتي برجسته در حديث خراسان به شمار مي‌رود، از نخستين مؤلفان تاليفات تفسيري و حديثي مدون در مشرق بوده است. شخصيتي تحول ساز در محافل حديث خراسان، ابن مبارك مروزي (د 181ق/797م) است كه علاوه بر فراگيري ، تعاليم تابعان بزرگ خراسان چون ربيع بن انس، از تابعان ديگر سرزمينهاي اسلامي نيز بهره گرفت و آثار مدون مهمي در تفسير ، حديث و فقه فراهم آورد.

پاكتچي ، احمد . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامي . زيرنظر كاظم موسوي بجنوردي . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي ، 1367- ، جلد 10، ص 654 * منبع :