منو اصلی
مکتب تهران
مكتب تهران
مكتب اصفهان ، پس از فروپاشي حكومت صفويه (1135ق/1723م) و در عهد افشاريان و زنديان و تا عصر فتحعلي شاه قاجار ، و نيز پس از آن به حيات خود ادامه داد. حتي در اين اواخر برخي از محققان چون جلال الدين همايي (د1359ش) در مكتب اصفهان درس خوانده بودند. تهران از زمان آقا محمد خان قاجار مركزيت سياسي بافت و همين امر موجب شد تا مركزيت علمي نيز بيابد. در پي تاسيس مدرسه مروي به وسيله حاجي محمد حسين خان مروي (د1233ق/1818م) ، بنا به درخواست وي ملا علي نوري از سوي فتحعلي شاه، براي تدريس علوم عقلي در آن مدرسه به تهران دعوت شد، اما نوري به دليل حضور دانشجويان فراوان و مشتاق در علوم عقلي در مكتب اصفهان دعوت را نپذيرفت و شاگرد خود ملا عبدالله زنوزي (د1257ق/1814م) را براي تدريس در مدرسه مروي به تهران فرستاد و بدين سان، بنياد مكتب فلسفي تهران از 1237ق/1822م) با حضور ملا عبدالله نهاده شد. ملا عبدلله شاگرداني پرورد كه مكتب تهران را استمرار بخشيدند. از جملة آنان، فرزند وي آقا علي مدرس زنوزي (د 1307ق/1890م) است. غير از ملا عبدالله و فرزندش آقا علي مدرس مي‌توان از متفكراني چون محمد رضا قمشه‌اي (د1306ق) ، ميرزا ابوالحسن جلوه (د1314ق/1896م) به عنوان چهره‌هاي سرشناس مكتب تهران نام برد كه در مدارس تهران تدريس مي‌كردند . نيز مي‌توان از استاداني چون ميرزا طاهر تنكابني ، ميرزا مهدي آشتياني، ميرزا محمد علي شاه آبادي، كاظم عصار و ضياءالدين دري به عنوان ادامه دهندگان مكتب تهران ياد كرد؛ دانش كلام در اين دوره و در اين مكتب اولا ضمن حكمت متعاليه و ثانيا به گونه‌اي مستقل، راه خود را ادامه مي‌دهد. البته در اين كتاب برجسته خاصي در علم كلام تاليف نمي‌شود، اما مكتب شيخيه در درون كلام شيعي بر اثر تفاسيري ويژه از امامت به ظهور مي‌رسد. شيخ احمد احساس (د1241ق/1826م) رهبر شيخيه با وفاداري كامل به تعليمات امامان شيعي اثناعشري و با تأملات در اين تعاليم به نتايجي در زمينه امامت رسيد و مكتبي را بنياد نهاد كه از آن به مكتب شيخي ، و شيخيه تعبير شد. شيخ احمد احسايي در شرحي كه بر حكمه العرشيه نوشت، سخت به آراء ملا صدرا حمله كرد و به نقد نظريه‌هاي وي پرداخت. شيخ احمد در شرح رساله عرشيه ملاصدرا چنين اظهار نظر مي‌كند كه سخنان فلاسفه با دين سازگار نيست، اما ادعاي ملاصدرا از تمام فلاسفه قبيح‌تر است؛ زيرا وي ادعا مي‌كند كه سخنانش سخنان پيامبر (ص) و اهل بيت (ع) است. مكتب شيخي در كرمان گسترش يافت وكرمان مركز ديني پيروان اين مكتب گرديد.

در جنب مكتب تهران، مكتب سبزوار ، يعني مكتب حاج ملا هادي سبزواري ، مكتب مشهد و مكتب قم با تلاشهاي محمد حسين طباطبايي و شاگردان وي در خور ذكر است. در تمامي اين مراحل و در همه اين مكاتب كلام سير ضمني خود را در فلسفه متعاليه و سير مستقل خود را جداي از اين فلسفه ادامه داده است، اما كتاب ويژه‌اي در كلام پديد نيامده، چنانكه كتاب درسي كلامي دانشجويان در اين مكاتب غالبا شرح تجريد علامه حلي است و شرح باب حادي عشر فاضل مقداد است.

دادبه ، اصغر . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامي . زيرنظر كاظم موسوي بجنوردي . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي ، 1367- ، جلد 10، ص 620 ـ 618 * منبع :