English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|پيوندها|آشنایی با سازمان|سی و دومین نمایشگاه کتاب تهران
دوشنبه ٣٠ ارديبهشت ١٣٩٨
مديريت راهبردي فرهنگي پسامنا
مديريت راهبردي فرهنگي پسامنا تاریخ ثبت : 1394/07/13
طبقه بندي : ,,
عنوان : مديريت راهبردي فرهنگي پسامنا
نويسنده : <#f:1014/>
تهيه و تدوين : بهمن اكبري
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : <#f:1067/>
متن : <#f:1066/>
:

باسمه تعالي

 "مديريت راهبردي فرهنگي پسامنا"

 بررسي واكنش هاي جهان اسلام و توصيه هاي راهبردي با رويكردي بينامذهبي و بينافرهنگي

(ديپلماسي تقريب و ديپلماسي فرهنگي)

مقدمه

در جهاني كه ما زندگي مي‌كنيم بخت با ملتي است كه از انديشورزان و سياستمداران كارساز بهره‌مند است و آينده و نيازها و الزامات آتي فراتر از امور جاري و روزمره در دستور كار انديشورزان و سياستمداران امروزشان است.[1] به‌ويژه آنگاه كه اين نيازها و الزامات به سطحي عيني و ملموس تبديل مي شود مانند تحولات اخير منطقه خاورميانه و بويژه دو فاجعه مكه و منا؛ از اين رو ضرورت وجود سياستمداران كارساز دو چندان شده است و از آنجایی که روند حوادث مشابه روبه افزایش است، نیاز به اتخاذ رويكردها و روش های مديريت راهبردي براي تدوين نقشه راه عمل دوچندان شده است. به نظر نگارنده حسب سياست توازن ميان سه گانه «عزت و حکمت و مصلحت»؛ كه نه تنها در سياست خارجي بلكه در تمام شئون كشور بايد جريان يابد؛ اقدامات با برنامه، با حکمت، با تدبیر، با نگاه بلندمدت و همه‌جانبه و با یک هندسه‌ی صحیح شروع شوند[2] و حتي در جنگيدن نيروهاي مسلح نظام اسلامي نيز در كنار «ايمان عميق» و «شجاعت» نقش «دانش» مورد تاكيد و توجه فراوان است[3] از اين رو؛ براي تدوين اين نقشه، طي كردن شش گام استراتژيك ضروري است:

  • 1. نخست؛ رصد، پايش و تحليل دو فاجعه مكه و منا.
  • 2. دوم بررسي و تحليل موقعيت ج.ا.ايران در قبال اين دو فاجعه.
  • 3. سوم تعيين اهداف راهبردي ج.ا. ايران در قبال اين دو فاجعه.
  • 4. چهارم آينده پژوهي و پيش بيني آينده‌هاي محتمل در قبال اين دو فاجعه
  • 5. پنجم تعريف سناريوي برگزيده در قبال اين دو فاجعه
  • 6. ششم تعيين راهبردها و تدوين برنامه عمل در برابر دو فاجعه مكه و منا

تحليل چيستي اين فاجعه كمك مي كند تا در مقام ارزيابي عمل و تدوين نقشه راه عمل راه درستي طي شود. اين نقشه راه مي تواند با نگاهي حقوق بشري به فاجعه شكل گيرد و حق بر امنيت در عبادت مورد تامل باشد و گاهي مي تواند با رويكرد حقوقي با عنوان راهکارهای اقامه دعواي در محاكم بين المللي مطرح شود. و گاهي هم مي تواند با رويكردي بينامذهبي و در حوزه ديپلماسي تقريب و يا با رويكردي ارتباطاتي و در حوزه ديپلماسي فرهنگي و ديپلماسي عمومي صورتبندي شود. بيشترين مقصود مقاله توجه به دو رويكرد اخير است.

به نظر نگارنده، اگر نبود واكنش احساسي و تند عربستان پس از حادثه منا و عدم عذرخواهي از ملت هاي مسلمان و داغ ديدگان، مي شد از اين حادثه تلخ ذيل عنوان "دیپلماسی زلزله" ميوه شيرين چيد و به ترميم روابط ميان عربستان و ايران رسيد و از كشتار مردم يمن جلوگيري و تهديد را به فرصت تبديل كرد.[4] زيرا واقعیت این است که اين گونه از حوادث مستقیما با انسان سر و کار دارد، حد و مرز نمی شناسد و همه بشریت را تحت تاثیر قرار می دهد پیام این حوادث نه تنها مرزهای ملی که مرزهای سیاسی و حاکمیتی را نیز در می نوردد. ماجرای کمک آمریکا به زلزله زدگان بم جالب است كه ریچارد آرمیتاژ معاون وزیر خارجه آمریکا ضمن تسلیت زلزله بم از سوی ملت و دولت آمریکا برای ارسال کمک به ایران اعلام آمادگی می کند. و به مدت سه ماه تحريم هاي آمريکا عليه ايران به حالت تعليق در مي آيد و تيتر برخي رسانه ها مي شود: آیا زلزله بم در دیوار بی اعتمادی میان ایران و آمریکا هم ترک ایجاد کرده است؟ و يا بعد از حوادث تروریستی 11 سپتامبر دولت و ملت ایران با مردم آمریکا و خانواده های قربانیان حادثه ابراز همدردی کردند.

سفرای آلمان و فرانسه و انگلستان در تهران با حسن روحانی دبیر شورای عالی امنیت ملی دیدار کرده و آمادگی خود را برای ارسال کمک به ایران اعلام می کنند و بسياري نمونه هاي ديگر.

البته اينك مواضع پساحادثه منا بيشتر بر بي كفايتي آل سعود و حاكمان حجاز متمركز شده است و البته بايد توجه شود هر اتخاذ موضع و سياستي نخست محتاج تحليل جامع پديده و سپس نگاهي آينده پژوهانه به پديده و سرانجام اتخاذ موضع و سياستي متناسب است؛ ما به جد نيازمند تدوين چشم‌انداز سیاسی فرهنگي و مديريت صحنه در پساحادثه منا هستيم.

به عنوان نمونه اگر به شعارهای مردم انقلابي مصر در سال ٢٠١١ میلادی بازگردیم، همه‌چیز حول یک شعار محوری بود «ارحل» (مبارک باید قدرت را ترک کند). به همین دلیل، مسیر انقلاب مردم مصر شکست خورده بود زيرا در پس رفتن مبارك، برنامه و وفاقي براي ساخت آينده مصر نبود. از اين رو، تفرقه در میان اسلام‌گرایان و غیراسلام‌گرایان(ائتلاف انقلابی) در سال ٢٠١٢ فرصتي را برای ارتش فراهم کرد تا با كودتا قدرت را در دست گیرد. به هرحال بايد نسبت به اين فاجعه اقدام به اتخاذ موضعي واحد و آينده نگرانه داشت كه گام هاي آتي برابر آن چشم انداز تعيين گردد.

تحليل فاجعه

این فاجعه در حالی رخ داده است که بیش از ١٠٠ نفر نیز دو هفته قبل در حادثه سقوط جرثقیل در مسجد الحرام به شهادت رسیدند. اين حادثه با انفجار برج هاي دوقلو در امريكا در ١١ سپتامبر مقارن بود. گرچه این نخستين بار نیست که چنین حوادثی در ايام مناسك حج رخ می‌دهد و مسئولان عربستانی بروز چنین حوادثی را در یک اجتماع دو و نیم میلیونی غیر قابل اجتناب دانسته اند اما واقعیت این است که تحولات اخیر منطقه و جنایت جنگی عربستان سعودی در حمله به زنان و کودکان بی‌دفاع يمن، بیش از هر زمانی، جهت توجه رسانه ها را به سوی عربستان و ساختار داخلي قدرت دو چندان کرده است.[5] زيرا چنین حوادثي بي شک در ساختار سیاست داخلی عربستان نقش خواهد داشت؛ والي مکه شاهزاده خالد بن فیصل پسر پادشاه پیشین است که مسئولیت مدیریت حج را نيز به عهده دارد. محمد بن نائف ولیعهد عربستان نیز به عنوان وزیر کشور در قبال حادثه منا مسئول است. البته بايد دانست برای بسیاری، حج یک واقعه ویژه تاریخی است که پس از سال‌ها به دست می‌آید و مسئله هاي سیاسی‌ ‌هیچ تأثیری بر چگونه تجربه‌کردن اين عبادت ندارد.

حوادث مشابه در گذشته

در گذشته حوادث غمباري از این دست رخ داده است:

  • 1. در سال های ۱۹۹۰، ۱۹۹۴، ۱۹۹۷ و ۲۰۰۶ شاهد سقوط پل و کشته شدن صدها زائر بوده ایم.
  • 2. در سال 1987 مراسم برائت از مشركين زائران ایرانی منجر به درگیری هایی شد که بیش از 400 شهيد بر جای گذاشت.
  • 3. در سال ۱۹۷۹ صحن مسجد الحرام به میدان جنگ تبدیل شد زمانی که کنترل آن به مدت چندهفته به دست اسلام گرایان رادیکال افتاده بود و دولت سعودی مجبور شد هزاران نیروی جنگی برای بدست آوردن کنترل آن اعزام کند.

فرامتن واكنش خام عربستان در قبال فاجعه منا: تغيير معادلات منطقه اي

جهان پس از يك هفته ها هنوز در شوک فاجعه منا است؛ عطش افکار عمومی برای کشف حقیقت ماجرا تاكنون پاسخ درخور نگرفته است. دو واقعه تلخ مكه و منا پرسش هایی را درباره مسئولیت پذیری و کفایت آل سعود در انجام وظایفش به عنوان خادم حرمین شریفین بر می انگیزد. مخالفان سياست هاي عربستان از القاعده گرفته تا ایران، ریاض را به شدت سرزنش کرده اند. البته شواهد فراوان از سوء مدیریت نسل نو حاكمان(شاهزادگان نورسیده) وجود دارد؛ در واقع اين اتفاق تلخ، اذهان عمومی را با واقعیت های تازه ای از ساختار مدیریتی دولت عربستان آشنا کرده است و برخي معتقدند: با توجه به روند تحولات منطقه و روی کارآمدن بازهای سعودی، نشانه‌ها حاکی از فعال شدن خطوط گسل در معادله روابط دوجانبه ايران و عربستان است؛ سعودی‌ها از رفع تحریم‌های ایران و بازشدن فضای بین‌المللی برای ایران بیش از حد تصور عصبانی شده اند و ادامه روند کاهش تشنج و خصومت ميان ایران و آمریکا، ریاض را «دچار جنون سیاسی مطلق» خواهد کرد؛ اصولا مي توان گفت: شش موضوع سياسي و امنيتي در منطقه موجب جنون سياسي دستگاه ديپلماسي جديد عربستان شده است:

  • 1. شکست پروژه «حذف اسد»
  • 2. پیروزی‌های حوثی‌ها در یمن
  • 3. حذف صدام در عراق
  • 4. سقوط طالبان در افغانستان
  • 5. منافع مشترک و همکاری‌های غیرمستقیم ایران و آمریکا در عراق و افغانستان
  • 6. قدرت حزب‌الله لبنان.

و اين در حالي است كه بهبود روابط، هم ممکن است و هم ضروری و تقابل عربستان و ایران نه به نفع منطقه است و نه به نفع جهان اسلام و نه به نفع دوکشور؛ اما چرا ریاض از گفت‌وگوی مستقیم با ایران وحشت دارد. زيرا ریاض احساس می‌کند منطقه را به ایران باخته است و رفتن پای میز مذاکره در این شرایط به معنی به رسمیت شناختن شرایط فعلی و قدرت و نفوذ ایران در منطقه و نهایتا هم دادن امتیاز به ایران است.[6]

تحليل فاجعه منا در آيينه تبيين مواضع مختلف مراجع سياسي و مذهبي

برای تحلیل رفتار شاهزادگان سعودی کافی است حادثه اخیر منا با یکی از فجایع مرگبار در مناطق دیگر جهان مقایسه شود. در فاجعه ای مثل سيل مهاجران در مرزهای آبی و خاکی کشورهای اروپایی مقایسه نوع رفتار دستگاه های امنیتی و امدادی دولت های اروپایی با رفتار سعودی‌ها با زائران مسلمان به روشنی مشخص می‌کند که ریشه های فاجعه منا را باید در مسائلی فراتر از عملکرد چند شاهزاده یا سازمان خاص جست و جو کرد. كه علاوه بر سوء مدیریت عربستان است که نتوانسته اند پیش‌بینی‌های لازم را برای تامين امنيت زائران در این مراسم عظیم داشته باشند، بدتر این که در امر کمک‌رسانی و مدیریت بعد از حادثه هم ضعف اساسی نشان داده شده است و بويژه که از کمک‌رسانی تیم‌های پزشکی ديگر کشورها نيز جلوگيري شده است. اما پرسش اصلي اين است كه ریشه اين ناامنی ها كجاست؟ كه براي تحليل آن مي توان به چگونگي اتخاذ مواضع مراجع سياسي و مذهبي جهان نسبت به اين فاجعه انساني توجه كرد.

مجموعه واكنش ها را مي توان در طيف گسترده اي از تمجيد تا تهديد و درخواست اعلام جنايت آل سعود در محاكم بين المللي تصوير كرد.

الف) واكنش مقامات ج. ا. ايران

اين فاجعه با موجی از واکنش و اعتراض به تدابیر ناکافی عربستان رو به رو شد، اما جمهوري اسلامي ايران براساس سه گانه (عزت حكمت و مصلحت) تاکنون از خود خويشتن‌داري نشان داده و رعايت ادب اسلامي و حرمت برادري در دنیای اسلام را کرده است[7] و تنها خواسته است كه عربستان ضمن عذرخواهي، مسئولیت خود را در این حادثه سنگین بپذیرند و ضمن تشکيل «کميته حقيقت ياب» بدون فرافكني و به لوازم آن عمل کند؛ چراكه دنیای اسلام سؤالات زیادی دارد و جان باختن بیش از هزار نفر در این حادثه مسئله کوچکی نیست و جهان اسلام باید برای آن انديشه کند.[8] در همين جهت برخی از دولت‌ها و جنبش‌های مسلمان نيز، شايستگي عربستان را برای مدیریت بر اماکن مقدس متعلق به نزديك به دو ميليارد مسلمان جهان مورد سؤال قرار داده‌اند.

ب) واكنش مقامات سعودی

واكنش پيشين: اتخاذ رويكرد غيرمسئولانه و تنش زا

مقامات سعودی با ممانعت پوشش رسانه اي و بستن فضاي امداد و كمك از همه خواسته‌اند تا در انتظار نتیجه نهایی یک تحقیق رسمی بمانند. خالد الفیصل، رئیس کمیته مرکزی حج، تقصیر را به برخی از زائران آفریقایی نسبت دادند[9] برخي دیگر نيز تقصیر را به گردن زائران ایرانی انداخته‌اند. رئیس شبکه تلویزیونی خبری العرب سعودی، انتقادات مقامات ایران از عملکرد مقامات سعودی را سیاسی توصیف کرد. جمال خاشقجی مدیر اين شبکه در واکنش به انتقادات گسترده گفت:"عربستان سعودی در معرض انتقاد بین المللی قرار ندارد و در واقع فقط ایران از این مسئله انتقاد کرده است و این انتقادات سیاسی است و به اختلافات ایران و عربستان سعودی مربوط است و انتقادات مطرح شده را نمی توان به کشورهای اسلامی جهان نسبت داد. اندونزی و حتی مغرب و مسلمانان کشورهای اروپائی همگی عملکرد عربستان سعودی را ارج می نهند. مناسک حج موضوع ساده ای نیست. انتقادات ایران صددر صد در چارچوب مناقشات ایران و عربستان در منطقه است. ما سعودی ها خود در مقدمه انتقاد کنندگان هستیم. ما می خواهیم که مناسک حج به بهترین نحو ممکن اجرا شود. انتقادات ما سازنده است اما انتقاداتی که ایران مطرح می سازد جنبه منفی دارد."[10]

واكنش پسين: اتخاذ رويكرد مسئولانه و تنش زدا(پیام تسلیت پادشاه عربستان به رهبر، دولت و ملت ایران و تاكيد وزیر خارجه سعودی بر مجازات قصور کنندگان)

هشدار رهبر معظم انقلاب مبنی بر برخورد «سخت و خشن» در صورت بی‌احترامی به حجاج ایرانی یا ممانعت از انتقال ابدان جان‌باختگان ؛ در انعطاف عملی و تعدیل موضع دیپلماتیک عربستان مؤثر واقع شد. رئیس مجلس نیز در دیدار با آیت‌الله مکارم شیرازی، «فشار ایران» را سبب مجبور شدن عربستان به پاسخگویی دانست و گفت: «متأسفانه دولت عربستان نسبت به وضعیت حجاج و همچنین جان‌باختگان پاسخگو نیست البته به خاطر فشارهای ایران آنها مجبور به همکاری و پاسخگویی شدند و علی جنتی، وزیر ارشاد نيز تصريح كرد: «به‌دنبال بیانات رهبر معظم انقلاب و فشارهای بیرونی بود که عربستان سعودی با تحویل کل پیکرهای جان‌باختگان حادثه منا به ایران موافقت کرد.».

شواهدي بر اراده عربستان بر كاهش تنش ها:

  • 1. «عادل الجبیر» وزیر خارجه عربستان در پاسخ به عباس عراقچی، معاون حقوقی و بین‌المللی وزارت خارجه در نشست وزیران امور خارجه عضو سازمان همکاری‌های اسلامی در«نیویورک»، گفت: «ما هم در پی شفافیت و تحقیق و بررسی موضوع هستیم و کسانی که قصور کرده‌اند قطعاً به مجازات خواهند رسید. ما درس‌های خود را از این حادثه گرفته ایم و تمام ترتیبات لازم را برای تکرار نشدن چنین فجایعی در آینده به‌کار خواهیم گرفت.»
  • 2. «خالد الفالح» وزیر بهداشت و درمان عربستان در دیدار با همتای ایرانی خود تأکید کرد که «ریاض» آمادگی دارد با جمهوری اسلامی ایران همکاری داشته باشد. دو طرف در این دیدار توافق کردند تمام اجساد جان باختگان حادثه «منا» در اسرع وقت به ایران انتقال پیدا کند و این روند با ادامه شناسایی هویت قربانیان ادامه خواهد یافت و مراقبت از مجروحان نیز استمرار خواهد داشت.
  • 3. قاضی‌زاده هاشمی وزیر بهداشت و درمان در تشریح نتایج مذاکره چهارشنبه شب خود با مقامات عربستانی در «ریاض» از «تسلیت پادشاه عربستان و هیأت وزیران به رهبر معظم انقلاب، دولت و ملت ایران از سوی وزیر بهداشت این کشور در جلسه ابلاغ و مقرر شد انتقال پیکر جان‌باختگان تسریع شود.» خبر داد.
  • 4. اميرعبداللهيان معاون عربی و آفریقای وزیر خارجه نیز برداشت مشابهی را از کاهش ناهمراهی مقامات عربستان داشت و گفت: «در پی دیدار وزیران بهداشت ایران و سعودی، با توجه بیشتر عملیات اجرایی انتقال جان باختگان را پیگیری می‌کنند.»

 

 

ج) ديگر واكنش ها

موضع نخست: تمجيد عربستان و رفع مسئوليت از سعودي ها

  • 1. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، با تمجید از عربستان سعودی در برگزاری مناسک حج، معرفی کردن عربستان به عنوان مسئول حادثه منا را رد کرد و گفت: هیچ کسی حق ندارد از تدابیر برگزاری حج انتقاد کند و من اطمینان دارم مقامات سعودی به طور کامل به وظایف خود عمل می کنند.[11]
  • 2. عبدالعزیز بوتفلیقه رئیس جمهور الجزاير خطاب به پادشاه عربستان پیام تسلیت ارسال نمود. که مورد تعجب نخبگان و مردم بود که چرا برای جنایتکار و قصاب حاجیان پیام تسلیت ارسال می شود.

موضع دوم: صرف توصيه بدون تحليل و يا اتخاذ موضع

  • 1. آیت‌الله سیستانی: تدابیر لازم برای جلوگیری از چنین حوادث حزن انگیز و تلخی اتخاذ شود.
  • 2. پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان نيز در نیویورک همبستگی خود را با مسلمانان پس از وقوع فاجعه منا ابراز کرد.
  • 3. حیدر العبادی، نخست‌وزیر عراق در تماس تلفنی با هیأت حج این کشور برای کسب اطلاع از سلامتی حجاج عراقی فاجعه منا را «دردناک» خواند.
  • 4. مولوي عبدالحميد، امام جمعه زاهدان: مقامات عربستان سعودي بايد مديريت خود در ايام حج را مورد نقد و بررسي قرار دهند و در واقع يك آسيب‌شناسي از عملكرد خودشان در ميزباني از زايران خانه خدا داشته باشند و بررسي دقيقي از حادثه و علل وقوع آن داشته باشند تا از وقوع چنين حوادث دلخراشي در سال‌هاي آينده جلوگيري كنند.

 

 موضع سوم: خواستار تحقیق و تفحص بدون اتخاذ موضع

  • 1. سید عمار حکیم رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق در بیانیه‌ای از مقامات عربستان سعودی خواست که در خصوص فاجعه مرگبار منا هرچه سریع‌تر تحقیق و تفحص انجام داده و عاملان این فاجعه را بازخواست کنند.
  • 2. شیخ ماهر حمود و سید جعفر فضل الله دو تن از امامان جمعه اهل تسنن و شیعه لبنان در خطبه‌های خود خواستار تحقیقات شفاف و صادقانه درباره فاجعه بزرگ منا شدند.
  • 3. هدایت نور وحید نایب رئیس مجمع مشورتی مردم اندونزی، گفت: باید تیم تحقیقاتی از کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی تشکیل شود و در مورد حادثه منا تحقیق کند.

موضع چهارم: اعتراض بدون تحليل حادثه

محمد نواز شریف نخست وزیر پاکستان که بیش از 300 نفر از هموطنانش در حادثه منا کشته، زخمی یا مفقود شده‌اند با صدور پیامی، از سفارت کشورش در عربستان خواست موضوع مفقودشدگان پاکستانی را با جدیت پیگیری کند.

موضع پنجم: اعتراض شديد همراه با تحليل حادثه: سوء مدیریت دولت عربستان

  • 1. نخست‌وزیر سابق عراق، نوری‌المالکی، گفت: این واقعه سند سوءمدیریت سازمان‌دهندگان فصل زیارت حج است.
  • 2. حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله، گفت: «تراژدی‌های حج بیانگر سوءمدیریت دولت سعودی است».
  • 3. آیت‌الله محمد تقی مدرسی، از مراجع دینی شیعه در عراق حادثه منا را ناشی از سوء مدیریت دولت عربستان در برگزاری مناسک حج و مشغول بودن ریاض به جنگ یمن دانست.
  • 4. دکتر بوکولا ساراکی رئیس مجلس سنای نیجریه از عربستان به خاطر ناکافی بودن تدابیر ایمنی برای حفظ سلامتی حجاج بیت‌الله الحرام انتقاد کرد و خواستار بازبینی این تدابیر شد.
  • 5. محمد جعفری، مسئول برگزاری امور حج در انگلیس گفت، فاجعه منا به دلیل تصمیم پادشاهی آل سعود برای بستن مسیرهای پر ازدحام رخ داد.
  • 6. اغلب محافل سیاسی در واکنش خود به گزارش منابع لبنانی به نقش منفی برخی شاهزادگان در بروز این فاجعه استناد کردند. روزنامه الدیار لبنان گزارش داد کاروان شاهزاده محمد بن سلمان آل سعود، جانشین ولیعهد عربستان ازدحام جمعیت را تشدید کرده بود و این حادثه پس از آن رخ داد که راه عبور اصلی بسته شد تا همراهان وی بتوانند عبور کنند.
  • 7. ماموستا ملاقادر قادري، امام جمعه پاوه: مشكل دولتي است كه تمام نيروها و منابعش را براي جنگ در يمن و كشتار مسلمانان بي‌گناه بسيج مي‌كند اما نمي‌تواند سه ميليون ميهمان خانه خدا را در حرم امن الهي محافظت كند و اين مراسم مهمي را كه بزرگ‌ترين تجمع عبادي مسلمانان است و نماد وحدت جهان اسلام است مديريت كند. دولت عربستان سعودي در رابطه با اين فاجعه بايد پاسخگوي جهان اسلام باشد و بايد به خاطر اين بي‌توجهي، سو‌ءمديريت و عدم كفايت از جهان اسلام عذرخواهي كند.
  • 8. پایگاه خبری صعده پرس یمن نیز نوشت: ملک سلمان با درخواست فهرستی از مسئولان برگزار کننده مراسم حج در منا، دستور داده تا سر 28 نفر از این مأموران برگزار کننده در همان مکان حادثه از بدنشان جدا شود در حالی که مسبب اصلی این فاجعه فرزند وی بوده است.

موضع ششم: رويكرد حقوق كيفري به پرونده حادثه منا(اعتراض همراه با تحليل و خواستار اقدامات بين المللي شدن)

این حقیقت که تفرقه می‌تواند به‌سرعت باعث تیره‌وتارشدن فضای یک مراسم توده‌ای و مذهبی شود، بسیاری از آنها را كه خواهان همکاری بین‌المللی هستند ناامید می‌كند اما بسياري خواستار اقدامات بين المللي شدند:

  • 1. آیت‌الله صادق آملی‌لاریجانی، رئیس قوه قضائیه: «عربستان نمی‌تواند با گردن‌کشی از زیر بار مسئولیت حادثه اخیر و عذرخواهی از مسلمانان جهان شانه خالی کند... به هر حال قضا و قدر الهی در این جهان هستی همواره در جریان است اما این مسئله رافع مسئولیت حکام سعودی در تأمین امنیت برگزاری مراسم حج و حفظ جان انسان‌ها نیست... مقامات عربستانی نمی‌توانند بدون عذرخواهی و رسیدگی قضائی و حقوقی نسبت به عاملان و مقصران حادثه از کنار این حادثه عبور کنند... دولت‌ها و ملت‌های مسلمان پرونده این حادثه دردناک را نخواهند بست و هرگز از خاطر مسلمانان زدوده نخواهد شد. رئیس قوه قضائیه از دادستان کل کشور خواست با هماهنگی و همکاری وزارت امور خارجه و رایزنی با کشورهای مسلمانی که در حادثه اخیر منا شهروندان خود را از دست داده‌اند، این مسئله را تا حصول نتیجه نهایی پیگیری کند.
  • 2. حجت‌الاسلام سیدابراهیم رئیسی، دادستان کل کشور: در حال مکاتبه با دولت عربستان یا مسئولان آن کشور هستیم و اگر نتوانستیم موفق به مکاتبه با آنها شویم و آنها را متقاعد کنیم از طریق مجامع بین‌المللی اقدام می‌کنیم... در هر حال ما احقاق حق را متوقف نمی‌کنیم و به‌دنبال مستندسازی جدی در این زمینه هستیم... ما به‌دنبال این هستیم تا شعبه رسیدگی ویژه‌ای تشکیل شود تا کارهای خانواده‌های این قربانیان دنبال شود.
  • 3. جهانگیری معاون اول رئیس‌جمهوری پیشنهاد تشکیل کمیته حقیقت‌یاب درخصوص فاجعه منا: این کمیته متشکل از نمایندگان کشورهایی باشد که اتباع آنها در این فاجعه قربانی شدند؛ این کمیته حقیقت‌یاب قبلا سابقه تشکیل در حوادث غزه، لبنان، افغانستان و عراق را نیز دارد.
  • 4. عبدالرضا رحمانی‌فضلی وزیر کشور: پیگیری حقوقی و قانونی حق ماست. اکنون مقرر شده وزارت خارجه پیگیری‌های سیاسی، حقوقی و دادستانی نیز پیگیری‌های حقوقی را از طریق نهادهای بین‌المللی دنبال کند. ما به‌هیچ‌وجه از حق مردم عبور نمی‌کنیم.
  • 5. الهام امین‌زاده، معاون حقوقی رئیس‌جمهور: ابعاد فاجعه منا را با توجه به قراردادها و تفاهم‌نامه‌های موجود بین ایران و عربستان سعودی پیگیری حقوقی می‌کنیم... درخواست ما از دولت عربستان این است که نخست، پیگیر شود که علت حادثه چه بوده است، همچنین نقض تعهد مبتنی بر چه قوانینی است و قبول مسئولیت داشته باشد. وي بيان داشت: «دولت ج. ا. ايران کمیته ویژه پیگیری حقوقی را به منظور آماده کردن طرح شکایت در محاکم بین‌المللی تشکیل داده است.» امین‌زاده با اشاره به نقش نهادهای بین‌المللی در پیگیری حقوق جان‌باختگان فاجعه تلخ «منا» گفت: «مواد 75 و 76 اساسنامه سازمان بهداشت جهانی تأکید می‌کند اگر قصور و تقصیر در سلامت افراد اتفاق بیفتد کشورهایی که عضو این اساسنامه هستند می‌توانند با دیوان بین‌الملل دادگستری که نهاد قضایی سازمان ملل است این شکایت را انجام دهند حتی بر اساس ماده 76، درخواست رأی مشورتی کنند. در رأی مشورتی نیز دیوان می‌تواند بررسی کرده و کشور قاصر را معرفی کند.... کمیته حقیقت‌یاب حتی‌الامکان باید بی‌طرف باشد و اگر عربستان میزبان میهمانان خارجی است، نمایندگان کشورهایی که کشته دادند مانند ایران و نیجریه بايد در این کمیته ناظر باشند.»
  • 6. شمخانی، دبير شورای‌عالی امنیت ملی: فاجعه منا ناشی از بی‌کفایتی و بی‌برنامگی سعودی‌ها به‌وقوع پیوست، «دولت عربستان سعودی همه توان سخت‌افزاری و نرم‌افزاری خود را روی کشور یمن متمرکز کرده است و این امر نیز یکی از دلایل بروز این فاجعه انسانی در منا بود... جابه‌جایی قدرت از خانواده عبدالله به سلمان و استفاده از افراد بی‌تجربه برای انجام امور حج نیز می‌تواند از دیگر دلایل فاجعه منا باشد... دغدغه دیگر مسئولان سعودی نیز جلوگیری از شعارهای ضدآمریکایی و رژیم صهیونیستی توسط حجاج بیت‌الله الحرام در مناسک حج امسال بود». شورای‌عالی امنیت ملی، رسیدگی و پیگیری ابعاد سیاسی، امنیتی، فنی و حقوقی موضوع منا، مکه، فرودگاه، آتش‌گرفتن چادر و هتل را در دستور کاری خود دارد. دبیر شورای‌عالی امنیت ملی با بیان اینکه عربستان بعد از داعش بیشترین ضربه را به اسلام زده، گفت: «ما به هیچ‌وجه از حقوق مردم خود کوتاه نمی‌آییم و مقصران این حادثه باید شناسایی شوند».
  • 7. آيت الله يزدي رئیس مجلس خبرگان : «در حوزه علمیه قم اگر نامه‌های رسمی تهدید‌آمیز به سازمان‌های رسمی جهانی نوشته شود حتما تأثیر دارد و در قم به تعطیل‌کردن یک روز درس و یک روز مجلس فاتحه‌گرفتن اکتفا نشود و یک عکس‌العمل جدی از سوی حوزه و مراجع معظم نیاز است... این یک مسئله مذهبی است؛ با دید مذهبی به آن باید نگاه کرد نه با دید سیاسی و بحث‌های سیاسی جای خودش را دارد»... «بعد از دادستانی ما، سازمان کنفرانس اسلامی و دولت، شاید حوزه‌های علمیه و مراجع عظام تقلید هم بی‌تکلیف نباشند».
  • 8. آیت‌الله امامی‌کاشانی، اتهام سعودی‌ها به حجاج مبنی‌بر رفتار نامنظم زائران را «مزخرف» خواند و خواستار محاکمه مقامات سعودی به‌خاطر سوءمدیریت و سوءتدبیر در مراسم حج شد.
  • 9. علاء الدین بروجردی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس با تأکید بر ضرورت تشکیل «کمیته حقیقت یاب برای بررسی ابعاد حادثه منا» و «پاسخگویی دولت عربستان»، از «ریاض» خواست تا برای شفاف شدن ابعاد فاجعه گام عملی تر و مؤثرتری بردارد. «در صورتی که چنین اتفاقی از سوی کشور عربستان صورت نگیرد و همکاری‌های لازم انجام نشود کشورها می‌توانند از طریق سازمان‌های بین‌المللی وارد عمل شوند چرا که این حادثه مسئولیتی است که برعهده میزبان بوده است».
  • 10. کمیسیون اوقاف و امور دینی پارلمان ملی عراق نیز در واکنش به تکرار حوادث مرگبار سالانه در جریان آیین حج، خواهان مدیریت کشورهای اسلامی برای مناسک حج شد. یک عضو این کمیسیون به ایرنا گفت: باید مقامات عربستانی به خاطر سهل انگاری در انجام وظایف خود و تکرار بسیار زیاد حوادث مرگبار در مناسک حج بازخواست قانونی و محاکمه بین‌المللی شوند.
  • 11. محمد علی شاهین نفر دوم حزب حاکم ترکیه بر خلاف اردوغان خواستار راه حل بین المللی برای بحران شد.
  • 12. «محمد گورمز» رئیس سازمان امور دیانت ترکیه پیشنهاد داد که کنفرانس بین المللی برای اداره مراسم حج برگزار شود. وی گفت: مدیریت دولت عربستان درباره حج مشکل اساسی دارد و باید در سطح بین المللی مورد بررسی قرار گیرد.
  • 13. مسعود شجره رئیس کمیسیون حقوق بشر اسلامی انگلیس با یادآوری سوء مدیریت مقامات سعودی در جلوگیری از وقوع فاجعه مرگبار منا گفت: سعودی‌ها در حادثه منا مقصر هستند و صلاحیت مدیریت حج را ندارند.

موضع هفتم: اعتراض و توصيه به حضور سازمان کنفرانس اسلامی و بین المجالس اسلامی

  • 1. علی لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی: لازم است چگونگی مدیریت این مراسم عظیم الهی از سوی تمامی کشورهای مسلمان، سازمان کنفرانس اسلامی و بین المجالس اسلامی مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته و تمهیدات لازم برای برگزاری مراسم مطلوب حج اندیشیده شود. آنچه همه ملت‌های مسلمان انتظار دارند آن است که دولت سعودی به وظایف خود با تدبیر و تعهد عمل نموده، ضمن برخورد با مجرمین و خاطیان توضیحات قانع کننده ‌ای در مورد آنچه بر میهمانان ضیافت الهی رفته است به امت اسلامی و جهانیان ارائه دهد. امروز امت اسلامي و ملت بزرگ ايران عزادارند. متاسفانه ابعاد اين ماجرا نشان مي‌دهد بر انجام امور سهل‌انگاري شده و پس از حادثه نيز خدمت‌رساني موثر صورت نگرفته است، البته در همان زمان تدبير لازم براي ‌آن حادثه انديشيده نشده تا جلوي تبعات گرفته شود.

دولت سعودي بايد تنبه پيدا كند؛ در واقع وضعيت درست اين است كه زمينه لازم براي يك شرايط مطلوب فراهم شود و اگر در چنين وضعيتي حادثه‌اي رخ داد يا بايد تلاش كرد تبعات آن را كاهش داد و يا از بين برد. رفتار عربستان سعودي ميهمان‌نوازي اسلامي نيست و رفتار نادرست دولت سعودي از خاطر مسلمانان و ايراني‌ها محو نمي‌شود.

  • 4. حامد قادر مرزي، نماينده اهل سنت مردم قروه در مجلس: براي جلوگيري از تكرار چنين فجايعي بهترين كار اين است كه دولت جمهوري اسلامي پيش‌قدم شود و پيشنهادي به كشورهاي جهان اسلام دهد تا با توجه به سوءمديريت عربستان، مراسم حج توسط شورا و جمعي از سوي سازمان كنفرانس اسلامي مديريت و برنامه‌ريزي شود تا جهان اسلام شاهد چنين حوادث تلخ و ناگواري نباشد.

موضع هشتم: اعتراض و توصيه به مشارکت جامعه مسلمانان در فرآیند اجرایی حج: طرحی برای شکستن انحصار مديريتي عربستان بر مناسك حج

  • 1. سيد حسن خميني يادگار گرامي امام بر سوءمديريت و عدم كفايت عربستان سعودي در ميزباني از زايران خانه خدا تاكيد كرده و مي‌گويد: بي شك ناتواني و بي تدبيري آل سعود و عمال بي كفايت ايشان از زمره اموري است كه در اين فاجعه به خوبي نمايان شده است و يك بار ديگر سخن امام عظيم‌الشأن‌مان را درباره حاكمان حجاز به همه يادآور مي‌شود. و تاكيد مي كند: اتحاد و هماهنگي ميان دولت‌هاي اسلامي مي‌تواند در اين مورد كارگشا باشد.
  • 2. محمدعلی شاهین معاون حزب عدالت و توسعه نیز بر خلاف رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، که گفته نباید عربستان را مسئول فاجعه منا دانست، تأکید کرد اگر چه اماکن مقدس در خاک عربستان قرار دارد ولی متعلق به تمامی مسلمانان است و برای حل مسائل امنیتی در اماکن مقدس کشورهای مسلمان باید گردهم آمده و راه حلی بیابند.
  • 3. طاهر حسین مشهدی، یک نماینده ارشد مجلس سنای پاکستان با بیان اینکه مسئولیت کشتار حجاج در سرزمین منا برعهده عربستان است، گفت: در مراسم حج امسال ثابت شد عربستان به تنهایی توان مدیریت مراسم حج و امور حرمین شریفین را ندارد و ضروری است تعدادی از کشورهای توانمند جهان اسلام، در مدیریت و اجرای یکی از بزرگترین گردهمایی‌های مسلمانان جهان مشارکت داشته باشند.
  • 4. ناتالی گوله، سناتور فرانسوی: سعودی‌ها پس از گذشت 14 قرن باید به جامعه مسلمانان اجازه دهند که در فرآیند اجرایی حج مشارکت داشته باشند تا این مراسم به شکل بهتری انجام شود.
  • 5. جلال جلالي‌زاده، نماينده اهل سنت مجلس ششم: متاسفانه تا امروز علل وقوع اين حادثه به‌طور روشن مشخص و بيان نشده و لازم است تا مقامات سعودي نسبت به اين موضوع رسيدگي كنند تا در آينده شاهد تكرار چنين حوادث ناگواري نباشيم. درست است كه اين حادثه از لحاظ معنوي و حقوقي متعلق به جهان اسلام است و خسارت بزرگي را متوجه كشورهاي اسلامي كرده است، اما نبايد فراموش كرد كه اين حادثه واكنش جهاني را به همراه داشته و ممكن است جهان مسلمانان را به بي‌نظمي و ندانم‌كاري در بزرگ‌ترين گردهمايي‌شان و برگزاري مناسك عبادي‌شان متهم كنند و آثار منفي بر چهره مسلمانان در جهان به همراه داشته باشد. بهترين و درست‌ترين راه اين است كه همه كشورهاي اسلامي هماهنگي لازم را در امور حج داشته باشند.

موضع نهم: تحليل حادثه: فاجعه منا یا کار نفوذی‌هاست یا فتنه سعودی‌ها

حجت الاسلام پناهيان: واقعیت این ماجرا اجازه نمی‌دهد ما بپذیریم این حادثه بزرگ چیزی جز قتل‌عام مسلمانان بوده است که یا توسط عوامل نفوذی استکبار در دستگاه آل‌سعود رخ داده یا اینکه خود سعودی‌ها عامل فتنه هستند... در واقع به دستور کارگردان، سرهای مسلمانان پشت دوربین‌ها بریده می‌شود... ضعف در مدیریت و سوءتدبیر، حداقل ماجراست... براساس فرمایش امام خمینی(ره)، وهابیت و آل‌سعود، کانون فتنه هستند.[12] پرسش اين است كه این قتل‌عام چرا در یک نقطه شریف باید صورت گیرد؟

 

موضع دهم: بازتاب فاجعه منا در فضای مجازی

اين فاجعه منا در فضای مجازی هم بازتاب گسترده‌ای داشته است. برخی به بهانه این حادثه رفتن به حج را زیر سؤال برده، برخی هم اختلافات شیعه و سنی و همچنین تضاد و تخاصم ایرانی و عرب را دامن زده اند. در این میان رفتارهای هیجانی هم ميان کاربران دیده می‌شد تا جایی که شاهد اخبار و تصاویر کذبی هم بودیم. با این حال بعد از تعطیلات رقابت ميان کانال‌های رسمی و کانال‌های غیر رسمی افزایش یافت. در این میان اخباری که در بین کاربران منتشر می‌شد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. این هم بدان علت است که شبکه‌های اجتماعی رسانه‌هایی هستند که در دست مردمند. این شبکه‌ها بسیاری مواقع کارکرد مثبت دارند، به عنوان مثال در حادثه منا خیلی از مردم با هم همدلی کردند. توجه داشته باشیم رسانه‌های دست مردم اینک رقیب رسانه‌های رسمی شده‌اند و مردم دیگر تحت این شرایط مصرف‌کننده صرف خبر نیستند بلکه به شکل تولید‌کننده خبر در آمده‌اند. علاوه بر این مخاطبان هم نسبت به مخاطبان گذشته فعال‌تر شده‌اند، به صورتی که می‌توانند بلافاصله برای خبر منتشر شده در قالب کامنت، نظر بگذارند.

در حادثه منا هم این موضوع نمایان بود موج خبری که از شبکه‌های اجتماعی ایرانی آغاز شد خیلی‌ها را شوکه کرد و البته از سوی دیگر کاربران عربستان بودند که بیکار ننشستند و آنها هم ادعا کردند که مقصر اصلی منا حجاج ایرانی بودند. به نظر می‌رسد پس از این نقش کاربران ایرانی بسیار حساس‌تر از قبل خواهد شد، چرا که علاوه بر موضع گیری های رسمی دچار جنگ سایبری هم می‌شویم. بنابراین باید رسانه ملی و مطبوعات و همچنین کاربران فضای مجازی دست به دست هم دهند تا از این وضعیت بحرانی نجات پیدا کنیم. وقوع حادثه منا در کل جامعه هیجان خود را خواهد داشت و نمی‌توان حتی جلو بخشی از آن را گرفت، اما این هیجان را باید مدیریت کرد تا این هیجان جمعی پیامدهای منفی در روابط بین‌المللی ایران و جایگاه ایران در منطقه و جهان ایجاد نکند.

نظريه

تحليل چيستي اين فاجعه كمك مي كند تا در مقام ارزيابي عمل و تدوين نقشه راه عمل راه درستي طي شود. اين نقشه راه مي تواند با نگاهي حقوق بشري به فاجعه شكل گيرد و حق بر امنيت در عبادت مورد تامل باشد و گاهي مي تواند با رويكرد حقوقي با عنوان راهکارهای اقامه دعوا در محاكم بين المللي مطرح شود. و گاهي هم مي تواند با رويكردي ارتباطاتي و در حوزه ديپلماسي فرهنگي و ديپلماسي عمومي صورتبندي شود. مقصود نگارنده رويكرد اخير است.

بايد از هر التهاب و تنش و بحران آفريني جلوگيري شود؛ لذا شعار «مرگ بر سلطنت آل‌سعود» و شعارهایی نظیر آن در این راه‌پیمایی نمی‌تواند توجیه داشته باشد چراکه بلافاصله در گزارش‌ها، به زبان شبکه‌های خبری مختلف عربي و غير آن ترجمه می‌شود و بیننده‌ای که حق را به ایران داده است، با شنیدن این شعارهاي غیرمنطقی دچار تردید می‌شود. در دنیای امروز مواجهه منطقی با مسائل راهگشاتر و بهترین راه برای شنیده‌شدن و اثبات حقانیت است. زيرا دو احتمال در بروز حادثه منا قابل تصور است:

  • 1. قصور(سهل‌انگاری و سوء مدیریت)
  • 2. تقصير(تعمد)

از اين رو

  • 1. در فرض قصور مسئولان امورحج عربستان، ضروری است که ضمن برخورد، در مرحله انتقال اجساد، تعیین تکلیف مفقودان، مداوای مجروحان و انتقال آنان نیز به وطن خواستار هوشیاری و دقت لازم شد، و همچنين مدیریت این وضعیت به همکاری و همدلی بیشتر چه از سوی مسئولان کشور عربستان و چه از سوی مقامات دیگر کشورهای اسلامی نیاز دارد.
  • 2. در فرض تقصير و تعمد و سوءنیت‌ها نيز، دقيقا حفظ آرامش، هشیاری، پرهیز از هرگونه برخورد احساسی ضرورت بیشتری خواهد داشت. زیرا اگر گروه هايي به‌دنبال ایجاد شکاف ميان امت اسلامی باشند، برای ناکام ماندن توطئه‌گران باید از هر واکنشی که به دستیابی آنان به اهداف كمك مي كند به شدت پرهیز کرد.

عبدالرضا رحمانی‌فضلی، وزیر کشور نيز با اشاره به شایعه‌ نقش داشتن دستگاه جاسوسی رژیم صهیونیستی در فاجعه منا گفت: این اخبار جزء اخباری است که در فضای مجازی منتشر شده و برای طرح‌ دیدگاه‌های شخصی و ایجاد نگرانی در جامعه است.

هم‌زمان با اين شايعات برخی از تشکل‌های دانشجویی درخواست برگزاری تجمع مقابل سفارت عربستان را داشتند. بسیج دانشجویی دانشگاه تهران خواستار تجمعی بود كه مجوز برای آن تجمع صادر نشد. با این حال عده‌ای از مردم در مقابل سفارت جمع شدند و اعتراض خود را به دلیل فاجعه منا اعلام کردند. در مشهد نیز در برابر کنسولگری عربستان تجمعي صورت گرفت. که با حفظ امنیت، این تجمع‌ نيز مدیریت شد.

بنابراين در جهت اجراي مصوبه هیأت دولت و برای بررسی ابعاد مختلف حادثه منا گروهي معين و آماده اعزام شدند اما نخست ضروري است بدانيم براي مواجهه مناسب با حادثه منا توجه به نهادهاي تصميم ساز بسيار مهم است؛ در اين ماجرا پنج ضلع تاثيرگذار مطرح است:

  • 1. كشورهايي كه بيشترين كشته را داشته اند[13]
  • 2. كشورهايي كه بيشترين تاثير(اقتصادي و سياسي) را در جهان اسلام دارند
  • 3. نهادهاي مردمي و نخبگان جهان و بويژه جهان اسلام
  • 4. سازمان ملل متحد كه بيشترين مقبوليت و تاثير رسمي را در مجامع جهاني دارد.
  • 5. سازمان همكاري هاي اسلامي(OIC) كه بيشترين مقبوليت و تاثير رسمي را در جهان اسلام دارد.

راهکارهای دیپلماتيك و يا قطع روابط دیپلماتيك با عربستان

برخي براين باورند كه بايد نسبت به قطع روابط سياسي با عربستان اقدام كرد؛ كه البته دكتر روحاني در خصوص روابط ایران و عربستان پس از حادثه منا تصريح داشته اند:

امروز از سردی روابط میان دو کشور متأسفیم و این در حالی است که با آغاز دولت یازدهم تلاش ما در راستای گسترش روابط با عربستان بوده است، اما شرایط این گونه رقم نخورده و از هنگامی که عربستان شروع به کشتار مردم یمن کرده است، فاصله عربستان با ایران و بسیاری از کشورهای اسلامی هم زیاد شده است. فاصله ایران و عربستان قطعاً به نفع هیچ یک از دو کشور و منطقه نخواهد بود، ما باید به عنوان اعضای خانواده اسلام، اختلافات فکری و تفاوت عقاید را بپذیریم و در کنار هم در زمینه های گوناگون همکاری کنیم... ایران هراسی همواره در دستور کار تبیلغاتی دشمنان ملت ایران قرار داشته است.

راهکارهای همكاري فراكشوري: «مشارکت کشورهای اسلامی در مديريت مناسک حج»

یکی از راهکارهایی که برای جلوگیری از تکرار این حوادث پیشنهاد شده است، طرح «مشارکت کشورهای اسلامی در مديريت مناسک حج» است.[14] در اين طرح تصريح شده است:

برگزاری مطلوب مناسک حج به‌عنوان بزرگ‌ترین گردهمایی الاهي پیروان دین مبین اسلام، ضمانت حفظ آبروی جهان اسلام است اما متأسفانه اکنون شاهد خدشه دار شدن آن هستیم. بنابراین ضرورت دارد که کشورهای اسلامی با همفکری و همدلی به چارچوبی دست پیدا کنند که برگزاری امن‌تر و مطلوب‌تر حج را در پی داشته باشد.

سیدهادی خسروشاهی، رئیس پیشین نمایندگی ایران در مصر با حمايت از جهانی‌کردن فاجعه منا و تأکید بر مسئولیت دولت سعودی در جان‌باختن زائران در حریم امن الهی در نطق رئیس‌جمهور اسلامی ایران در سازمان ملل، تصريح مي كند: اینکه به‌خاطر عبور شاهزادگان سعودی، مسیر حرکت حجاج در منا محدود شد، موضوعی است که تقریبا روی آن اتفاق نظر وجود دارد. از سوی دیگر، عربستان اساسا اجازه حضور کمیته حقیقت‌یاب از کشورهای مختلف برای بررسی ابعاد ماجرا را نداده است.

و سپس به ذكر يك سؤال مبنایی مي پردازد که چرا نباید از علمای شناخته‌شده کشورهای اسلامی که در زمینه امر حج و مناسک آن صاحب صلاحیت هستند، شورایی برای مشاوره و همکاری با دولت عربستان تشکیل شود؟

دولت عربستان به تنهایی از عهده مدیریت این کنگره عظیم برنمی‌آید و باید از مشارکت و مشورت‌های کشورهای اسلامی استفاده کند. اما اینکه چند و چون این مشورت‌ها و مشارکت‌ها چگونه باشد، نیاز به همفکری و همراهی کشورهای اسلامی با یکدیگر دارد.

نخست اينكه این تفاهم و همکاری بی‌شک در فضایی عقلانی و آرام، قابل تحقق است اما هرگونه برخورد احساسی و آمیخته به تندروی در «ریاض» و سایر پایتخت‌های اسلامی می‌تواند مانع حفظ و تقویت جایگاه مناسک الهی حج شود.

دوم اينكه در زمينه این پیشنهاد، ملاحظات فراوانی وجود دارد؛ چرا که ابعاد حقوقی، سیاسی، بین‌المللی و اقتصادی فراوانی به آن مترتب است و تصمیم در خصوص آن، چندان ساده نیست.

  • 1. از يك سو، مکان برگزاری مناسک حج در خاک کشور عربستان است و اعمال محدودیت‌هاي به دولت سعودي كار چندان ساده‌ای نیست.
  • 2. از سوی دیگر، با گسترش روز افزون تقاضا برای حضور در این مناسک، مواجهيم و این طرح، امکان محدودسازی فرضی سفر حجاج به مکه را کاهش می‌دهد.

با اینهمه مقامات عربستانی خود به‌خوبی دریافته‌اند که چنانچه برای رفع کاستی‌های مدیریتی خود اقدام نکنند، ضربه سنگینی به کارآمدی و اعتبار میزبانی آنان وارد خواهد آمد و در صورت تکرار روال جاری، توجیهی قابل قبول برای متقاعد کردن افکار عمومی مسلمانان و حتی جهانیان نخواهند داشت.

الزامات طرح«مشارکت در مديريت مناسک حج»

  • 1. رعايت اصل مقبولیت جهانی

نظام اسلامي باید سراغ راهکارهایی برود که قابلیت اجرایی و مقبولیت بین‌المللی داشته باشد و هماهنگ با منشور سازمان ملل باشد.

  • 2. رعايت اصل همكاري کشورهای اسلامي

تغییر ساختار مدیریت حج بايد با رایزنی با کشورهای اسلامي صورت گيرد.

مدیریت حرمین شریفین باید با نظارت همه کشورهای اسلامی صورت گیرد و باید از حالت تهدیدپذیری خارج شود و این امر محتاج همفکری همه کشورهای اسلامی و بخصوص سازمان همكاري هاي اسلامی است. و ضروري است عموم کشورهای اسلامی به یک جمع‌بندی واحد برسند گرچه افکار عمومی هم می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

بهره گيري از ظرفيت سازمان ملل و دیگر نهادهای بین‌المللی

این حادثه، حادثه‌ای انسانی است که در سازمان ملل و دیگر نهادهای بین‌المللی قابلیت پیگیری دارد كه اينگونه اقدامات بسيار تأثیرگذار خواهد بود.

اقدامات فقهي فقهاي عظام

شعاع انتقادها در فضاي مجازي و رسانه هاي عمومي به موضوع «معیارهای وجوب حج» رسيده است؛ درحالي كه حج یک امر واجب دینی و حق کلیه مسلمانان در اقصی نقاط جهان است و نبايد به اصل حج خدشه‌ای وارد شود. البته هم میزبان و هم کشورهای اسلامی باید نسبت به این امر الهی اهتمام لازم را داشته باشند. بنابراین دامن زدن به اختلافات شیعه- سنی یا ایرانی- عربی به هيچ وجه به نفع مسلمانان نیست. فقهاي عظام می‌توانند برای جلوگیری از روی‌دادن حوادث مشابه، محدودیت‌هایی برای تکرار مکرر حج عمره و تمتع داشته باشند. حتي مي توان گفت كه با نبود امنیت، مي‌توان در وجوب حج تشكيك كرد؛ آيت الله يزدي رئیس مجلس خبرگان: «استطاعت صرفا مالی نیست، وجود امنیت هم یکی از شرایط استطاعت است، لذا واقعا می‌شود روی وجوب حج تشکیک کرد مگر اینکه حکام سعودی به طور رسمی عهده‌دار امنیت حجاج بشوند».

توصيه ها

  • 1. از تشديد مواضع خصمانه عليه عربستان ممانعت شود حداقل تا زماني كه تمام زايران ایرانی به وطن بازگردند. زیرا ممكن است حس خصومت و انتقام گیری سعودی ها موجب مزاحمت آنان شود.
  • 2. تا برقراري فضاي تفاهمي ميان ریاض و تهران و یا تغییر اوضاع در عربستان، مي توان از اعزام حاجیان ایرانی به مكه و مدينه خودداری كرد.
  • 3. البته مسوولان امنیتی- سیاسی ایران باید با اولویت ویژه حادثه منا را بررسي کنند و در صورت اثبات عمدی بودن آن، بلافاصله باید نخست روابط سیاسی با ریاض به‌حالت تعلیق درآید، دوم، اعزام حجاج تعلیق شود و سوم اينكه شکایت ایران به مراجع بین‌المللی تسلیم شود.
  • 4. تبلیغات رسانه اي علیه مواضع ظالمانه سعودی ها بايد هدفمند و هوشمندانه صورت گيرد.
  • 5. برگزاری همايش بین المللی اسلامي برای تشریح کوتاهی و عدم قدرت سعودی ها در اداره حرمین شریفین با حضور پنج ضلع تاثيرگذار(1)نمايندگاني از كشورهايي كه بيشترين كشته را داشته اند. (2)كشورهايي كه بيشترين تاثير(اقتصادي و سياسي و فرهنگي) را در جهان اسلام دارند.(3)نمايندگاني از نهادهاي مردمي و نخبگان جهان و بويژه جهان اسلام(5) نمايندگاني از سازمان ملل متحد و(6) نمايندگاني از سازمان همكاري هاي اسلامي(OIC).

 


[1] سياستمداران و انديشورزان دو دسته‌اند نخست انديشورزان و سياستمداران "كارپرداز" كه مي‌نشينند تا موضوعي و مسئله‌اي به‌عنوان مشكل يا بحران وقوع يابد و در قبال آن واكنش نشان دهند و دسته دوم انديشورزان و سياستمداران "كارساز و موثر و فعال" كه «امروز» را فرصت مناسبي براي انديشه و طراحي سناريوهاي بشر دوستانه «فردا» دانسته و در واقع دستور كار سياستمداران كارپرداز را فراهم مي‌كنند.

 [2] بیانات مقام معظم رهبري در دیدار کارگران و فعالان بخش تولید کشور(7/2/1392)

[3] رهبر معظم انقلاب روز چهارشنبه 8 مهر ۱۳۹۴.

[4] «عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»(بقره/216)

[5] کشته شدن بیش از ٣٠٠ زائر در منا در شرایطی رخ می‌دهد که به نقل از روزنامه لوفیگارو عربستان روز پنجشنبه قصد داشت یک جوان ٢١ ساله شیعه عربستانی به نام علی النمر را اعدام کند که این اقدام با اعتراض ایران و برخی کشورهای غربی نیز روبه‌رو شده است. فرانسوا اولاند، رئیس جمهوری فرانسه نیز روز چهارشنبه درخواست توقف اعدام این جوان را از مقامات عربستانی مطرح کرد

[6] سیدحسین موسویان، سفیر سابق ایران در آلمان و دیپلمات سابق مذاکره‌کننده ایران مورخ 10 مهرماه 1394 در مصاحبه با «دنیای اقتصاد»

[7] رهبر معظم انقلاب روز چهارشنبه 8 مهر ۱۳۹۴.

[8] رهبر معظم انقلاب روز يکشنبه ۵ مهر ۱۳۹۴.

[9] اين اتهام نمادی از رويكرد نژادپرستانه است.

[10] رك به شبکه تلویزیونی بی بی سی عربی

[11] شبکه تلویزیونی الحدث در خبر فوری

[12] پیاده‌روی حجاج در سرزمین منا در نهایت آرامش و تحت نظارت دوربین‌های متعددی بود که مسیرها را کنترل می‌کنند، و همانجا اگر کوچکترین شعاری علیه ایادی استکبار سر داده می‌شد افراد فوراً مؤاخذه می‌شدند. بنابراین کشتار مسلمانان در مناسک حج، در اثر بی‌خردی نبوده و حتماً تدبیری پشت سر آن وجود داشته است... امسال علی‌رغم سال‌های قبل، حتی ظرف‌های آب یکبار مصرف هم میان زائران توزیع نشد. مسلمانان کم‌کم جان می‌دادند و دوربین‌ها آنها را زیر آفتاب سوزان، بدون تحرک دیدند اما کسی کمکی به زائران نکرد.

 

[13] در همین حال بخشی از آخرین آمار از کشته شدگان حادثه منا حاکی است، در پی ازدحام جمعیت در منا بیش از 300 نفر پاکستاني، 136 ایرانی، 87مراکشی، 20 کامرونی، 19 نیجری، 14 هندی، 11چادی، 8سومالیایی، 8 افغاني، 5سنگالی، 4 تانزانیایی، 4 الجزایری، 3 نیجریه ای ، 3 اندونزیایی ، 3کنیایی، یک هلندی، یک بورکینافاسویی و یک تبعه بروندی کشته شدند.

 [14] رئیس قوه قضائیه با اشاره به لزوم توجه به نحوه مدیریت حرمین شریفین به‌ویژه در ایام حج گفت: کشورهای مسلمان باید برای ساماندهی به مدیریت حرمین شریفین چاره‌ای بیندیشند و به نظر می‌رسد سازمان همکاری کشورهای اسلامی می‌تواند بستر مناسبی برای انجام این امر باشد.

 

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 2626 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • دیدار ابراهیمی‌ترکمان با رییس سازمان آرسیکا
    ابوذر ابراهیمی‌ترکمان در حاشیه برگزاری مراسم اهدای جوایز برگزیدگان یازدهمین دوره مسابقات بین‌المللی خوشنویسی با خالد ارن، رییس سازمان آرسیکا دیدار کرد.

  • افتتاح همایش بین‌المللی «آینده جهان اسلام در افق ۱۴۱۴ هجری شمسی»
    آیین افتتاحیه همایش بین‌المللی «آینده جهان اسلام در افق ۱۴۱۴ هجری شمسی» (8 اردیبهشت‌ماه) به همت مؤسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام در تالار علامه امینی دانشگاه تهران برگزار شد.

  • استقبال بازدیدکنندگان نمایشگاه کتاب تهران از غرفه سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
    در سومین روز از برگزاری سی‌ودومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، غرفه سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با استقبال بازدیدکنندگان مواجه شد.

  • دیدار هیأت وزارت فرهنگ افغانستان با معاون سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
    هیأتی از وزارت فرهنگ و اطلاعات افغانستان با عباس خامه‌يار، معاون توسعه روابط فرهنگی بین‌المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی دیدار کردند.

  • حضور سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در نمایشگاه ۴۰ ساله دستاورد‌های انقلاب
    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در نمایشگاه ۴۰ ساله دستاورد‌های انقلاب اسلامی در باغ موزه دفاع مقدس به ارایه دستاوردهای فرهنگی انقلاب می‌پردازد.