English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|پيوندها|آشنایی با سازمان
دوشنبه ٢٩ مرداد ١٣٩٧
تعالی معنا و معنویت در بهگود گیتا و اندیشه اسلامی
تعالی معنا و معنویت در بهگود گیتا و اندیشه اسلامی تاریخ ثبت : 1396/08/22
طبقه بندي : ,,
عنوان : تعالی معنا و معنویت در بهگود گیتا و اندیشه اسلامی
نويسنده : دکتر حسن بلخاری قهی، استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
تهيه و تدوين : <#f:1015/>
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : اين مقاله در نخستين دور گفت‌وگوي دیني اسلام و هندوئیزم با موضوع «معنویت در اسلام و هندوئیزم» (3 تا 4 آبان‌ماه) در دهلي نو ارائه شد.
متن : <#f:1066/>
:

به نام خدا

 تعالی معنا و معنویت در بهگود گیتا و اندیشه اسلامی

بهگودگیتا یکی از بخش‌های کتاب مهابهاراتا است و مهابهاراتا بزرگترین کتاب حماسی جهان با یکصد هزار بیت که خود صورت حماسی  اوپانیشادهااست . اوپانیشادها نیز برجسته‌ترین متن حکمی برگرفته شده از وداها به ویژه ریگ وداست.

بهگودگیتا این کتاب کوچک که شامل هجده سرود است و آن را مهمترین متن دارشانای (فلسفه) یوگا می‌دانند بیان گفت‌وگوی آرجونا و کریشنا است. آرجونا قهرمان خاندان پاندوها، قصد جنگیدن با پسرعموهای خود (خاندان کوروها) را ندارد زیرا از جنگ بیزار و طالب صلح و مهربانی و دوستی است. پس، از ارابه‌ران خود که پیرمردی بسیار روشن‌ضمیر و داناست می‌خواهد که حکمت هستی را از برای او بازگوید. این ارابه‌ران که کسی جز کریشنای پروردگار نیست و با تجسد در کالبد یک انسان, راهنمایی و هدایت ارابه‌ آرجونا را به‌عهده گرفته، به روشن کردن جان و اندیشه آرجونا می پردازد. تعالیم او در این کتاب،  سراسر حکمت و فرزانگی و دعوت به‌سوی نور است. عمیق‌ترین و شیواترین حقایق در این سروده ها چنان بیان می‌شود که گویی روح انسان در چشمه‌ای از معنویت تطهیر و تزکیه گشته و موسیقی روح‌نوازی تمامی روح و جان را با عالی‌ترین نفمه‌ها می‌آکند. بسیاری از این حقایق چنان زلال اند و متعالی که از برای یک مسلمان که خود مخاطب قرآن و کلام بلند و معنوی پیامبراسلام و امامان معصوم و اولیاء است بسیار آشنا می‌نماید. شاید دقیقاً همین نکته است که شاهزاده داراشکوه را بر آن داشت به ترجمه اوپانیشادها به زبان فارسی همت گماشته و در مقدمه آن، اوپانیشادهای تبلوریافته در مهابهاراتا و بهگودگیتا را کتاب مکنون بخواند. همان کتاب مکنون مطرح در سوره واقعه : «فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍلَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» (سوره واقعه 78-79).

داراشکوه متأثر از آیات فوق و با استناد به ارتباط بسیار شگفت‌انگیز بخش‌هایی از متن اوپانیشادها با قرآن و نیز مفهوم کلمه اپنکهت که به معنای یک امر مستور و پنهان است، کتاب مکنون ذکر شده در قرآن را اوپانیشادها دانست و در آثاری دیگر چون مجمع‌البحرین به‌دنبال بیان ارتباط شگفت‌ عرفان هندوئیستی و اسلامی برآمد.در جای دیگر تفصیلا این معنا را مورد بررسی قرار داده ام.

*****

قصد دارم در این مقاله، برخی از تعالیم بهگودگیتا که صورت منظوم و حماسی حکمت‌های اوپانیشادها است را بیان نموده و نسبت آن با تعالیم اسلامی را آشکار سازم. هدف شرح معنویتی است که در ذات و گوهر هر دو دین اسلام و هندوییزم وجود دارد.

بگذارید ابتدا از زبان کریشنای پروردگار برخی از اصول معنویت و حکمت را بازگویم. کریشنا هنگامی‌که با تردید آرجونا در جنگیدن با زشتکاران مواجه می‌شود سعی می‌کند با بیانی شیوا حقیقت حکمت را برای او آشکار سازد تا در پرتو آن آرجونا از تردید و سرگشتگی رهایی یابد. کریشنا در سروده سوم ‌بهگودگیتاحکمت را از عمل برتر می‌شمارد و این، سبب آشفتگی ذهن آرجونا می‌شود. لاجرم دردمندانه می پرسد : «اگر حکمت از کردار برتر است پس چرا مرا به جنگ و پیکار می‌خوانی؟ پروردگارا! راه رهایی از کردار را به من بیاموز.» کریشنا در پاسخ به این پهلوان، می‌گوید: در تمام هستی تنها دو طریق وجود دارد: طریق حکمت که طریق اندیشمندان است و طریق عمل که راه پیشه‌وران است. راه رهایی از عمل، بی‌عملی نیست، فرار از تکلیف و کردار نیست بلکه وارسته کردن کردار است. وارستگی کردار یعنی اینکه دل‌بسته اعمالت نباشی. تفاوت میان عالِم و جاهل، یا دانا و نادان نیز دقیقاً همین است. نادان شیفته و دل‌بسته عمل خویش می‌شود اما دانا از آن می‌رهد، نه سر در سودای نتیجه و سود آن دارد نه در پی برجسته‌ کردن عمل خود در برابر دیگران است. حکیم کار می‌کند، پیکار می‌کند چون ذات و جوهر درونش او را به عمل می‌خواند. او در این مسیر به‌دنبال عشق و نفرت نیست و نباید هم باشد. رأی کریشنا این است که آرجونا به‌عنوان بنده‌ای از بندگان خدا در بند اعمال خویش نباشد بلکه کردار خود را یکباره به خداوند سپارد. از خود و منیت خود بگریزد و بداند تنها در سپردن اعمال به حضرت حق است که اعمال خالص می‌شوند و چون خالص شدند قدر و قیمت می‌یابند. زیباترین وجه این خلوص، رسیدن به جایی است که مرز میان حکمت و عمل از میان برداشته می‌شود و این دو طریقت  موجود در عالم یعنی حکمت و عمل، در ذات خود یکی می‌شوند: «کوردلان و کودکان حکمت و کار نیک را دومی انگارند، اما برای حکیم، این دو یکی است. آن که یکی را یافت ازهردو بهره‌مند می‌شود(سرود پنجم گیتا). وارستگی در حکمت است و در کار نیک، آن که این دو را یکی داند حقیقت را دانسته است»(همان).

آرجونا این حقیقت را درمی‌یابد اما نمی‌داند چگونه آدمی راه به خطا می‌برد آن هم برخلاف خواسته خود که همان پیگیری حقیقت است.

کریشنا ریشه و بنیاد خطاها را آمال و امیال دل می‌داند . آرزوها و خواسته های بی حساب دل که جان را تیره کرده  و ریشه در شر دارند: «آری خواهش تباهی هرچیز است، خواهش، دشمن توست، دژخوترین دشمنان تو ... هوس در هر حس و ذهن و هوش منزل می‌کند و حکمت را مکدرمی‌سازد و آدمی را به بی‌راهه می‌برد، آرجونا، حواس را در اختیار گیر و هوس را نابود کن، هوس نابودی هر حکمت است»(سرود سوم).و این کلام بلند، دقیقا شبیه به گفتاری از امیرالمومنین علی علیه السلام است که فرمودند:اَيُّهَا النّاسُ، اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافُ عَلَيْكُمُ اثْنانِ: اتِّبَاعُ الْهَوى، وَ طُولُ الاْمَلِ. فَاَمّا اتِّباعُ الْهَوى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ. وَ اَمّا طُولُ الاْمَلِ فَيُنْسِى الاْخِرَةَ.- اى مردم، ترسناكترين چيزى كه بر شما مى ترسم دو چيز است: يكى پيروى هواى نفس، و ديگرى بى مرزبودن آرزو. اماپيروى هواى نفس انسان را از حق بازمى دارد، وبى مرزبودن آرزو،آخرت را ازياد می برد.(نهج البلاغه. خطبه 42)

در ادامه، کریشنا آرجونا را به نوعی عقیده وحدت‌وجودی می‌خواند؛ نگره‌ای که بر اساس آن حکیم دوست و دشمن را برابر می‌بیند. تعبیر یکی از عرفای بزرگ ایرانی یعنی حافظ نیز در این باب چنین است:

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است             با دوستان مروت با دشمنان مدارا

این نگره، هم وحدت‌ِ شهود و هم وحدت وجود عالم را چنان در جان حکیم تلالو می دهد که او هستی را در ذهن خود واحد می‌یابد یا به عبارتی  نوعی وحدت‌وجود که به وحدت‌شهود می‌رسد یعنی همان نگره‌ای که حکیم مسلمان هندی‌تباری چون شیخ‌احمد سِرهندی در مکتوبات خود  آن را برجسته می کند. تعبیر کریشنا از این وحدت چنین است: «آن که هستی را یگانه یافته، هر وجودی را در خود یابد و خود را در هر وجود، همه‌چیز را من ‌بیند و من را همه‌چیز، فاصله‌ای بین ما نیست. آن که هستی را یگانه یافته، مرا در هر موجودی پرستش کند. او همه‌چیز را با هم و برابر می‌بیند و فرزانه اوست»(سرود ششم). در تحقیق بلند دیگری نشان داده ام این نگره وحدت وجودی چه شباهتهای پنهان و آشکاری با آرای حکمای بزرگ مسلمان همچون ابن عربی و مولانا دارد.

                                            *****************

سراسر سرودهای بهگودگیتا، معنویت است و پارسایی. سیر از جهل به دانایی، دانایی به فرزانگی و فرزانگی به حکمت . حکمتی متعالی که نتیجه‌اش آراسته‌شدن نفس است به متعالی‌ترین صفات.  این صفات که صفاتِ روحانيِ مختص اشخاص متقي است در بیت اول سروده شانزدهم توسط کریشنا چنین ذکر  میشود : «اي فرزند بهاراتا، فقدان ترس، تزكية نفس، پرورش دانشِ روحاني،صدقه، تسلط بر نفس، انجام قرباني، مطالعة وداها، رياضت، سادگي، عدم خشونت، راستگويي، فقدان خشم،انقطاع، آرامش، كراهت از عيبجويي، رحم و شفقت براي تمامِ موجودات زنده، فقدان حرص و طمع، ملايمت،نجابت، عزم راسخ، قدرت، بخشش، شكيبايي و بردباري، پاكي، فقدان حسادت و فقدان ميل مفرط براي عزت واحترام، اينها هستند صفاتِ روحانيِ مختص اشخاص متقي كه طبع الهي به آنان بخشيده شده است.»

تمامی این صفات در آموزه های اسلامی مورد تاکیداست به عنوان مثال فقدان بیم و ترس که در قرآن تحت عنوان «لاخوف» از آن یاد می‌شود. صفت مومنان و نیکوکارانی  که  خود را با تمام وجود به خدا تسلیم نموده و نیکوکاری میکنند. مزد چنین کسانی با خداوند است و بیم و هراسی بر آنها  نیست و غمگین نخواهند بود. :  بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ(بقره، آیه 112)

یا دل‌پاکی، که در قرآن از آن چنین یاد می‌شود: «إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » آن‌گاه که با دلی پاک به پیشگاه پروردگارش آمد(صافات: 84).و نیز مراقبه ای مدام یعنی مواظبت از دل تا به تعبیر حافظ هرزه گردی نکند.

نمود کلام کریشنا در بیان اصول معنوی فوق در فرهنگ اسلامی، چه آیات و روایات و چه معانی مذکور در آرای اولیاء و عرفای مسلمان بسیار است همچون این بیت دلکش حافظ:

پاسبان حرم دل شده‌ام شب همه شب     تا در این پرده جز اندیشه او نگذارم

و نیز این کلام بلند شبلی در مراقبت و نگاهبانی از دل :«ابراهیم خواص گوید: رفتم به دیدن شِبْلی. دیدم به مراقبه نشسته و در، بر اغیار بسته، بدنش حرکت نداشت و دیده بر هم نمی گذاشت. گفتم : مگر مرده است؟ بعد از ساعتی در من نگریست. گفتم: یا شیخ! این حالت چیست؟ گفت: به نگهبانی دل، مشغولم.»

برای هرکدام از صفات مذکور در کلام کریشنا می توان معادلی در فرهنگ و اندیشه اسلامی یافت.

وجود این مفاهیم معادل در هر دو فرهنگ اسلام و هندوییزم نشان می دهد سرچشمه حقیقی معنا و معنویت در جان و جهان انسانها یکی است. گرچه در سرزمینها و فرهنگهای مختلف این حقیقت واحد اسامی متعدد و جلوه های متفاوت می یابد اما قلب سلیم و عقل حکیم گواهی می دهند این اسامی متعدد در حقیقت بیان یک حقیقت واحدند.

دلیل دیگر بر اثبات این معنا ، علاوه بر همانندی احکام معنوی ادیان در سراسر جهان، فطرت پاک همه انسانهاست. انسانها در فطرت خویش سرشت و ذاتی واحد دارند. این سرشت واحد در هر جغرافیا و فرهنگی ، در هر برهه و دوره ای به دنبال پیوستن به اصل خویش است. به تعبیر ملای رومی:

هرکسی کو دورماند از اصل خویش            باز جوید روزگار وصل خویش

فطرتی که توسط خداوند در وجود هر انسانی سرشته شده است نهایت در هرکجای عالم که باشد او را به سوی حقیقت خویش رهسپار می کند و این دقیقا به دلیل وجود فطرت الهی در نهاد انسانهاست. آیه ای در قرآن این معنا را چنین بیان می کند: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ- پس روى خود را با گرايش تمام به حق به سوى اين دين كن با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است آفرينش خداى تغييرپذير نيست اين است همان دين پايدار ولى بيشتر مردم نمى‏ دانند (۳۰روم)

تاکید میکنم فطرتی که بر اساس فطرت حق سرشته شده باشد نهایت هم او را طلب می کند و به سوی او رهسپار می شود. این کلام بهگودگیتا در سروده پایانی آن  وجه دیگری از همان حقیقت مذکور در قرآن است: « اي آرجونا، خداوند متعال در قلب همة موجودات قرار دارد و حركت تمامي آنها را كه بر مرکبی ساخته شده از انرژي مادي قرار دارد، هدايت مي كند. اي نوادة بهاراتا، تسليم محض او شو كه تو با لطف و رحمتش ، به آرامش روحاني و سرمنزل متعال وجاودان خواهي رسيد.مرا همان گونه كه هستم ، به عنوان شخصيت اعلاي خداوند، فقط با خدمت عاشقانه مي توان شناخت و هنگامي كه انسان با چنين عشق و عبوديتي در آگاهي كامل به شخص من واقع شود، مي تواند به ملكوتم راه يابد.  عابد پاكم ، هرچند مشغول همه گونه فعاليت است ، ولي به لطف و تحت حفاظت من به اقامتگاه جاودان وفناناپذير واصل مي گردد. براي كسي كه اين راز متعال را به عابدان آموزش مي دهد، خدمت عابدانة پاك تضمين شده است وسرانجام ، بدون هيچ ترديدي ، نزد من باز خواهد گشت .

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 2254 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • پنجمين نشست قند پارسی در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، شامگاه يكشنبه 7 مردادماه، پنجمين نشست قند پارسي را با حضور 44 تن از استادان خارجي زبان و ادبيات فارسي از سراسر جهان برگزار كرد.

  • دیدار معاون وزير امور خارجه اتريش با رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    خانم اينجين، معاون وزير امور خارجه اتريش در امور فرهنگی (چهارشنبه 20 تيرماه) با ابوذر ابراهيمی‌تركمان، رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ديدار و در خصوص تعميق روابط فرهنگي دو كشور گفت‌وگو كرد.

  • پنجمين نشست قند پارسی در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، شامگاه يكشنبه 7 مردادماه، پنجمين نشست قند پارسي را با حضور 44 تن از استادان خارجي زبان و ادبيات فارسي از سراسر جهان برگزار كرد.

  • نگاهي به برنامه‌هاي هفته فرهنگي ايران در جمهوري آذربايجان
    هفته فرهنگي ايران در جمهوری آذربايجان به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و با هماهنگي رايزني فرهنگي ايران در جمهوري آذربايجان، از تاریخ 6 تا 10 تیرماه در دو شهر باكو و گنجه برگزار شد.

  • سفر رییس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به یونان
    ابوذر ابراهیمی‌ترکمان در جريان سفر به یونان ضمن شرکت در دور هفتم گفت‌وگوهای اسلام و مسیحیت ارتدوکس و دیدار با عالمان و اندیشمندان این کشور، از مراکز علمی و فرهنگی بازدید کرد.