English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|پيوندها|آشنایی با سازمان
دوشنبه ٢٩ مرداد ١٣٩٧
انسان؛ طبیعت و آزادی
انسان؛ طبیعت و آزادی تاریخ ثبت : 1396/06/29
طبقه بندي : ,,
عنوان : انسان؛ طبیعت و آزادی
نويسنده : عبدالرحيم گواهی، رييس مرکز پژوهش ادیان جهان و رييس انجمن علمی آینده‌نگری ایران
تهيه و تدوين : <#f:1015/>
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : اين مقاله در هفتمين دور گفت‌وگوي ديني ايران و اتريش روز سه شنبه 28 شهريورماه در محل سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي ارائه شد.
متن : <#f:1066/>
:

 مقدمه

1.     قبل از هرچیز مایلم از مرکز گفتگوی ادیان و تمدن‌های سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به مناسبت برگزاری این نشست مفید و مؤثر در یکی از موضوعات حساس بشر امروز تشکر کنم و ضمن عرض خیر مقدم خدمت مهمانان بزرگوار این اجلاس، برای مهمانان عزیز آرزوی اقامتی خوش و برای این گردهمایی و دور جدید گفتگوهایمان آرزوی موفقیت نمایم.

2.     نکته مقدماتی دیگر موضوع صلاحیت سخنرانی در یک چنین گردهمایی علمی/دانشگاهی است. باتوجه به تحصیلاتِ بنده در یکی از حوزه‌های علوم دقیقه (مهندسی نفت)، حوزه میان رشته‌ای مدیریت بازرگانی در مدرسه بازرگانی‌ هاروارد، و سپس تحصیلات دکترا در یکی از رشته‌های علوم انسانی ـ دین‌شناسی تطبیقی ـ در انیستیتوی الهیات دانشگاه اوپسالای سوئد، و سپس مطالعه آزاد در حوزه دین و فلسفه و اقتصاد و سیاست، در کنار سال‌ها خدمت در حوزه‌های صنعت و سیاست و تجارت، شاید بتوانم به خود حق بدهم که در این محفل و مجلس علمی مطالبی را به اختصار عرض برسانم.  

3.     سرانجام این‌که نکته مقدماتی سوم و آخر راجع‌ به‌عنوان یا موضوع خود کنفرانس است. آنچه من تاکنون بخاطر دارم عناوین این قبیل کنفرانس‌ها ادیان و محیط زیست، اسلام و محیط زیست، دین و محیط زیست، انسان و طبیعت، و نظایر اینها بوده است و این نخستین باری است که می‌بینیم در خود عنوان یا موضوع کنفرانس واژه آزادی هم آمده است که باید مورد توجه ویژه قرار گیرد. حال یا از آن‌جهت که چون بشر آزاد است ما را با این مصائب زیست محیطی مواجه کرده است، یا این‌که چون بشر آزاد است می‌توانست با استفاده از این آزادی و اختیار جلوی خیلی از این مصائب را بگیرد. به این موضوع باز خواهیم گشت.

بیان مسأله

1.         تردیدی نیست که بشر بطور ذاتی و فطری آزاد است و یکی از مظاهر این آزادی نیز انتخاب دین بوده است. به‌طوری که رابرت هیوم دین‌شناس انگلیسی اواسط قرن بیستم دین را پدیده‌ای عالمگیر برای بشر و آن را وجه تمایز اصلی انسان با سایر مخلوقات می‌داند (ادیان زنده جهان، ترجمه صاحب این قلم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هشتم، 1378، ص19). در همین راستا می‌توان گفت که حدود نیمی از افراد بشر به ادیان مسیحی و اسلام و همین حدود هم به ادیان شرقی ـ بودیزم و هندوئیزم و شینتوئیزم و تاتوئیزم و کنفوسیوسی ـ پایبند هستند، هرچندکه با گذشت زمان عده‌ای همه به مکاتب و ایدئولوژی‌های جدید روی آورده‌اند.

2.         اکنون سؤال اینجانب که با وجود این صبغه دینی بشر، سرچشمه مسائل و مصائب زیست محیطی انسان متمدن و متجدد از کجاست؟ از خود دین، یا برعکس، از بی‌توجهی به دین؟ حدود نیم قرن پیش، کنراد لورنتس اتریشی اندیشمند غربی، وقتی از «هشت گناه بزرگ انسان متمدن» نام می‌برد، یکی از این گناهان کبیره را تخریب و نابودی محیط زیست عنوان کرد (هشت گناه بزرگ انسان متمدن، ترجمه دکتر محمود و دکتر فرامرز بهزاد، کتاب زمان، 1358، فصل سوم). جالب است که در حول و حوش همان زمان نیز دکتر سیدحسین نصر، فیلسوف و اسلام‌شناس بزرگ ایران اسلامی (مقیم امریکا) اثر برجسته خویش «انسان و طبیعت: بحران معنوی انسان مدرن یا متجدد» را به رشته تحریر درآورد (ترجمه این قلم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1379).

3.         در فرهنگ و تمدن اسلامی ما، در عصر حاضر، عده‌ای بجّد سعی کرده‌اند از پیوند عمیق بین اسلام و قرآن با مباحث زیست محیطی و حفظ محیط زیست سخن به میان آورند که از آن جمله‌اند:

  • آیت‌الله دکتر سیدمصطفی محقق‌داماد در کتاب «الهیات محیط زیست» (مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه، 1393).
  • دکتر حمید محمد قاسمی در کتاب «پیوند قرآن و طبیعت» (دفتر نشر فرهنگ‌ِ اسلامی، 1394).

جالب آن‌که دانشگاه هاروارد امریکا نیز، به دنبال برگزاری کنفرانس‌هایی در زمینه ادیان و محیط زیست توسط مرکز مطالعات ادیان دانشگاه مزبور، کتاب برجسته‌ای در موضوع «اسلام و محیط زیست» چاپ کرد که خوشبختانه بلافاصله به زبان فارسی نیز ترجمه شد و در اختیار علاقمندان قرار گرفت (ترجمه محمدخواجه حسینی، سید شهاب‌الدین معین‌الدینی، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 1393).

بی‌تردید علمای معاصر مسیحیت و سایر ادیان زنده جهان نیز کوشش‌های مشابهی در جهت تبیین پیوندهای زیست محیطی سنت‌های دینی خود با طبیعت و محیط زیست بومی بشر بعمل آورده‌اند که دوستان اتریشی ما، ما را از آنها باخبر خواهند ساخت. تنها کتابی که اکنون در این زمینه در دسترس بنده است کاری است که دوست و همکارم سرکار خانم شکوفه اقبالی تحت عنوان «انسان، اقلیم و محیط زیست» از چند اندیشمند فرانسوی ترجمه و تألیف کرده‌اند.

ریشه‌یابی علل و راهکارها

1.         تردیدی نیست که، حداقل در دهه‌های اخیر، ما زیاد از بحران زیست محیطی، گرمترشدن زدن، سوراخ‌شدن لایه ازن، ذوب‌شدن یخ‌های قطبی، نابودی جنگل‌ها، خشک‌شدن زمین، توفان‌‌‌های شن در خاورمیانه، پدیده ال نینو، آلودگی محیط زیست، نابودی بعضی از گونه‌های حیاتی، و غیره سخن گفته‌ایم، لیکن حاصل کار همانی است که می‌بینید. شرق و غرب، هرکدام به دلایل و انگیزه‌های مخصوص به خود و گاهی هم مشترک، به تخریب این تنها زیست بوم بشر مشغولند و دائم هر چه بیشتر آب و خاک و هوا را مصرف می‌کنند و یا آلوده می‌سازند!

آیا اینکار در اثر جهل و نادانی، بی‌توجهی به اخلاق و دین، فراموش کردن وظایف و مسئولیت‌های انسانی بشر در برابر خود و نسل‌های آینده، غفلت از آینده‌اندیشی و غایتمندی، نفع‌طلبی و سودجویی بی‌وقفه، استعمارگری و استثمار، تولید کور و بی‌هدف، و از این‌قبیل امور است؟ آیا این کار بیشتر توسط اغنیاء، فقرا، سیاستمداران، تولیدکنندگان، کشورهای عقب‌مانده، کشورهای صنعتی پیشرفته، نظامیان (در اثر جنگ و نابودی)، دینداران نادان، بی‌دینان صاحب قدرت و مکنت، بی‌اخلاقان و غیره انجام می‌شود؟ بالأخره ریشه اینکار چیست؟

2.         بدیهی است که پرداختن به همه علل و عوامل انسانی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، دینی، روانی، حقوقی، اخلاقی و غیره بحران زیست محیطی امروز از حوصله این مقال و جستار خارج است، لیکن به مصداق «ما لایدرک کلّه، لایترک کلّه» نظر چهارتن از اندیشمندان معاصر را در این مورد نقل می‌کنیم:

الف: رنه‌گنون فیلسوف معاصر فرانسوی مشگل اصلی بشر امروز را، که مشکلات زیست محیطی انسان در مواجهه با طبیعت یکی از تبعات آن می‌باشد، سیطره کمیت بر کیفیت در زندگی آدمیان می‌داند (سیطره کمیت و علائم آخر زمان، رنه‌گنون، ترجمه علیمحمد کاردان، مرکز نشر دانشگاهی، 1361). به عبارت دیگر، به‌نظر این فیلسوف بزرگ الهی، از وقتی که بشرِ مغرور از باده علم و علم‌گرایی یا ساینتیسم، جهان را یکسره مادی، فیزیکال، تجربی، ماتریال و سکولار دید و از بعد معنوی، متافیزیکی، شهودی و کیفی عالم و آدم غافل شد، و به عوض روح و جان قائل شدن برای همه مخلوقات و ازجمله طبیعت به جانِ ـ بقول خودش ـ طبیعت بی‌جان افتاد و سعی کرد تا آن را در سلطه خویش درآورد و مورد (سوء) استفاده حداکثری قرار دهد، بر سر زیست بوم ما همان آمد که می‌دانید.

ب: آنتونی آربلاستر[2] در کتاب «ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب»[3] (برگردان عباس مخبر، نشر مرکز، 1367)، ضمن بررسی تاریخچه و ابعاد مختلف لیبرالیسم غربی، به‌ مبانی فردگرایانه لیبرالیسم، جدایی انسان از جهان، جدایی انسان‌ها از یکدیگر، لیبرالیسم و علم، ارزش‌های لیبرالی، آزادی، لیبرالیسم و دموکراسی، لیبرالیسم و سرمایه‌داری، مبانی فلسفی لیبرالیسم، ملی‌گرایی و لیبرالیسم و غیره، نتیجه‌گیری می‌کند که مکتب لیبرالیسم و نوع نگاه آن به انسان و جهان، و همه الزامات و تبعات اعتقادی، اجتماعی، سیاسی، و زیست محیطی آن، دیگر مرده است و اکنون باید منتظر ظهور لیبرالیسم جدید و تجدید حیات اقتصاد سیاسی لیبرال دیگری بود تا دیگر همه چیز تابع «اصالت منفعت» و تخریب و تهدید فرد و جامعه و محیط زیستِ پیرامون آن دو نباشد.

پ: پروفسور لستر تارو[4]، استاد اقتصاد دانشگاه‌های هاروارد و ام. آی. تی در کتاب ارزشمند «آینده سرمایه‌داری: تغییر و تحول ساختاری در نظام سرمایه‌داری جهان»[5] (ترجمه مهندس عزیز کیاوند، نشر دیدار، 1376)، با شجاعت و صراحت فراوان، بین دموکراسی و سرمایه‌داری تناقض و بلکه تقابل می‌بیند و پیش‌بینی می‌کند که در آینده‌ای نه‌ چندان دور دگرگونی‌هایی اساسی در بنیادهای ساختاری سرمایه‌داری بوجود خواهد آمد و جهان با یک بی‌ثباتی گسترده اقتصادی روبه‌رو خواهد شد.

جالب این‌که پروفسور تارو، متجاوز از بیست سال پیش، مسائل و موضوعاتی نظیر افزایش جمعیت، پیرتر شدن جمعیت، چالش‌های جهانی دربرابر سازمان‌های بین‌‌المللی، کسری بازرگانی امریکا، درون‌‌نگر و درون‌گرا شدن جامعه امریکا، و از همه مهمتر ظهور بنیادگرایی مذهبی (طالبان، القاعده، بوکو حرام، داعش) و جدایی خواهی قومی (طوایف کرد و ترک و عرب و بلوچ و غیره) را بدقت و درستی پیش‌بینی کرده بود.  

ت: لیکن شاید دقیقترین بحث در رابطه با بحران زیست محیطی حاصل از رویکرد انسان متجدد به جهان و طبیعت و تبعات منفی و ضرر رسانندۀ چنین رویکردی از ناحیه آقای دکتر سیدحسن نصر فیلسوف، عالم و اسلام‌شناس ایران مقیم امریکا (استاد ممتاز دانشگاه جورج واشنگتن) و از برجستگان حوزه تاریخ علم مطرح شده باشد. ایشان، در کتاب پیشین (Man and Nature) از نحوۀ مواجهه انسان متجدد با طبیعت تحت عنوان «بحران روحی یا معنوی انسان مدرن»[6] یاد می‌کنند و ضمن طرح صورت مسئله این بحران (فصل اول کتاب)، در فصل دوم به‌صورت مشبعی به علل عقلانی و تاریخی این بحران می‌پردازند و در درجه نخست گناه را به گردن علم نوین می‌اندازند که همه علم بشری را به یک علم مادی (فیزیکال) و تجربی محض تقلیل داد و یکسره بر وجه متافیزیکی و مقدس طبیعت و عالم وجود خط بطلان کشید. درحالی‌که، به زعم معظم له، بر طبیعت نیز، مانند همه عالم و آدم، اصول متافیزیکی متعدد و متنوعی حکمفرماست.

اما در رابطه با آزادی هم که در عنوان این اجلاس آمده ذکر چند نکته ضروری است.

اول این‌که ما از کدام آزادی سخن می‌گوییم؟ آزادی‌ای که پیامبران خدا برای ما به ارمغان آورده‌اند و ما را از قید رقیت همنوعان خودمان و صاحبان زر و زور و تزویر رهایی بخشیده‌اند (چون به آزادی نبوت‌ هادی است / مؤمنان را ز انبیاء آزادی است)؟ یا آزادی افراط و تفریط حیوانی در خور و خواب و خشم و شهوت؟ یا آزادی انتخاب دموکراتیک لنین، و موسولینی و هیتلر و استالین و اخیراً هم ترامپ توسط مردم‌های کشورشان؟

یا آزادی توهین به پیامبران الهی و آتش‌زدن قرآن و نوشتن کتاب آیات شیطانی؟

مسلماً منظور همان آزادی نوع اول است، آزادی مبتنی بر کرامت و حیثیت انسانی، آزادی متعهدانه و مسئولانه‌ای که حدود 75 سال قبل اریک فروم درباره آن کتاب ارزشمند «گریز از آزادی»[7] را نوشت و در آن مشفقانه بیان کرد که مردم مغرب‌زمین و بخصوص امریکا، به بهانه تخصص، از تکلیف و مسئولیت تعهد‌آمیز خود در برابر الزامات این آزادی می‌گریزند![8] مطلبی که به بهترین وجه توسط ملای رومی، قریب 700 سال پیش‌ از فروم، به‌صورت زیر در کتاب شریف مثنوی بیان شده است:

                  جمله عالـم ز اختیار و هست خود

می‌گریزد در سـر سرمست خود

                  تـا  دمـی از  هشـیـاری   وار هـند

ننگ خمر و زمر بر خـود می‌نهند

                 جمله دانسته که این هستی فخ است

فکر و ذکر اختیـاری دوزخ است

                مـی‌گریزنـد از خودی در بی خـودی

یا به مستـی یا به شغل ای مهتدی

 

جمعبندی و نتیجه‌گیری

1.         بنظر ما آزادی، به‌معنای مصطلح کلمه، رابطه مستقیمی با حفظ طبیعت و زیست بوم انسانی ما ندارد. امروزه دو تا از کشورهایی که بیشترین گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کنند یکی امریکا (آزاد) و دیگری چین (غیرآزاد) است که اتفاقاً این اواخر آن کشور اول (امریکا) زیر تعهدات حفظ محیط زیست خود زده است.

2.         در بین کشورهای صنعتی پیشرفته‌ حرص و طمعِ منفعت‌طلبی بیشتر و در بین کشورهای عقب‌‌مانده فقر و جهل و نیاز عامل تخریب محیط زیست می‌باشند و آن هر دو هم زاییده فقر معنوی، شعور سیاسی/اجتماعی پایین، رویکرد قدسی زدایی شده به عالم و آدم، توسعۀ مستمر تکنولوژی، افزایش تولید و مصرف، و سرانجام رویگردانی از اخلاق متعهدانه و مسئولانه انسانی بشر در پیشگاه خداوند است.

3.         وقتی از دل مسیحیت، جنگ‌‌های صلیبی و از دل اسلام داعش بیرون آورده می‌شود که تبعات جانبی این جنگ و خشونت‌های مذهبی بر همگان مشخص است، این یعنی سوءاستفاده از یک امر مقدس برای دستیابی به اهدافی ناپاک و غیر مقدس. درحالی‌که بنیان اسلام رحمت و عدالت، و بنیان مسیحیت راستین هم عشق و محبت است.

4.         سیاست ما و شما، به‌عنوان دو دین توحیدی بزرگ و دو فرهنگ و تمدن کهن، باید بجای رقابت در صحنه جهانی، برای حفظ میراث مشترک بشری‌مان، همزیستی و رفاقت و تعاون باشد. امروزه عمر کشور گشایی و تبلیغات میسیونری و جهاد ابتدایی یا تهاجمی و غیره دیر زمانی است که بسر آمده است.

5.         این حق ما است که از طبیعتی پاک و سالم برخوردار باشیم و این وظیفه ما است که در ایجاد و حفظ چنین چیزی برای نسل‌های آینده بکوشیم.

6.         به‌عنوان رئیس انجمن علمی آینده‌نگری ایران عرض کنم که آینده مطلوب چیزی نیست که ما آن را کشف و پیدا کنیم، بلکه جایی است که خود آن را می‌سازیم و به سمت آن حرکت می‌کنیم.

7.         با روندی که مشهود است، آینده جهان چندان جای امید و خوشبینی ندارد. مگر آن که دستی از غیب برون آید و کاری بکند. در حال حاضر عالمی از نو بباید ساخت و از نو آدمی.

                                                                          

                                                                      


[2]. Anthony Arblaster.

[3]. The Rise and Decline of Western Liberalism.

[4]. Lester Thurow.

[5].  The Future of Capitalism: How today's Economic Forces Shape Tomorrow's World, William Morrow and Company Inc., N.Y., 1996.

[6]. Spiritual Crisis of Modern Man

[7]. Escape from Freedom

[8] . اریش فروم، گریز از آزادی، ترجمه عزت‌الله فولادوند، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، 1348.

 

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 3201 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • پنجمين نشست قند پارسی در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، شامگاه يكشنبه 7 مردادماه، پنجمين نشست قند پارسي را با حضور 44 تن از استادان خارجي زبان و ادبيات فارسي از سراسر جهان برگزار كرد.

  • دیدار معاون وزير امور خارجه اتريش با رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    خانم اينجين، معاون وزير امور خارجه اتريش در امور فرهنگی (چهارشنبه 20 تيرماه) با ابوذر ابراهيمی‌تركمان، رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ديدار و در خصوص تعميق روابط فرهنگي دو كشور گفت‌وگو كرد.

  • پنجمين نشست قند پارسی در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
    سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، شامگاه يكشنبه 7 مردادماه، پنجمين نشست قند پارسي را با حضور 44 تن از استادان خارجي زبان و ادبيات فارسي از سراسر جهان برگزار كرد.

  • نگاهي به برنامه‌هاي هفته فرهنگي ايران در جمهوري آذربايجان
    هفته فرهنگي ايران در جمهوری آذربايجان به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و با هماهنگي رايزني فرهنگي ايران در جمهوري آذربايجان، از تاریخ 6 تا 10 تیرماه در دو شهر باكو و گنجه برگزار شد.

  • سفر رییس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به یونان
    ابوذر ابراهیمی‌ترکمان در جريان سفر به یونان ضمن شرکت در دور هفتم گفت‌وگوهای اسلام و مسیحیت ارتدوکس و دیدار با عالمان و اندیشمندان این کشور، از مراکز علمی و فرهنگی بازدید کرد.